Blúiríní: An Dair Ghallda

Is crainn fhadsaolacha iad na daracha — bíonn dair ársa nuair a bhíonn sí os cionn 400 bliain d’aois, agus tá daracha ann atá os cionn 1,000 bliain d’aois. Deirtear gurb é Brian Bóramha, a cailleadh sa bhliain 1014, a chuir an dair ghallda ársa i dTuaim Gréine, Contae an Chláir. Tá sí beagnach 8 m timpeall an stoic. Tá dair ghallda eile, an King Oak, i gCaisleán an Rátha, Contae Chorcaí, ar a laghad 400 bliain d’aois, agus meastar go bhféadfadh sí a bheith 800 bliain d’aois.

I mbliain mhaith, d’fhéadfadh crann darach amháin dóthain dearcán a sholáthar le muc a bheathú ar feadh bliana.

Bíonn fáinní fáis gar dá chéile san adhmad darach is luachmhara—ní fhaightear é seo gan talamh mhaith a bheith sna fáschoillte, le neart spáis ag na crainn, agus le córas rothlaithe fadtréimhseach i bhfeidhm (os cionn 150 bliain). Mar gheall ar sin, is infheistíocht fhadtéarmach iad fáschoillte daracha. Is minic go ndéantar troscán agus veinír as adhmad darach, chomh maith le hurláir agus breosla.

Níl aon fhianaise eolaíoch shoiléir fós ann go bhfuil leigheas i gcodanna na darach ar bhreoiteachtaí an duine. Cosúil le go leor plandaí eile, tá poilafeanóil éagsúla le fáil sa gcrann agus, cé go maítear go bhfuil maitheas sna ceimicí seo don chorp, níl aon fhianaise chrua ann fós go bhfuil éifeacht iontu.

D’fhiuchtaí coirt thriomaithe na darach agus dhéantaí craosfholcadh leis an leacht chun scornach tinn a leigheas. Bhí leigheas ann freisin don bhuinneach, d’othrais, agus do dhaitheacha i gceantair éagsúla ar fud na tíre. Is leigheas do phian sa mbolg a bhí sa gcoirt a ithe. Thugtaí an sú a bhí fágtha tar éis an choirt a bhruith do chapaill a bhí ag casacht. D’úsáidtí na duilleoga leis an ruaig a chur ar borrphéisteanna in Uíbh Fhailí.

Bhí na daracha tábhachtach i dtionscadal na súdaireachta. Déanann an súdaire cóireáil ar chraiceann ainmhithe ag úsáid ábhair plandaí ar leith—coirt, duilleoga, nó torthaí—chun an craiceann a athrú go leathar, ábhar atá marthanach agus atá in ann teas agus taise a sheasamh. Tarlaíonn an t-athrú seo mar gheall ar imoibriú ceimiceach a tharlaíonn idir collaigin (próitéin a bhíonn sa gcraiceann) agus tainnin, a bhíonn i gcodanna an chrainn.

D’fhág an dair a lorg ar logainmneacha na tíre, agus léiríonn líon na logainmneacha ina bhfuil tagairt do chrainn iontu cé chomh coitianta agus chomh fairsing a bhí an dair fadó, les cionn míle logainm in Éirinn a thagraíonn don dair. Chomh maith le 'doire', a chiallaíonn roschoill dharach, tá 'ráil', seanfhocal don dair, le feiceáil i Raileach, i gCo. Dhoire, agus Cluain Raileach i gCo. Longfoirt. Tá ‘omna’, focal eile don dair, le feiceáil i bPort Omna. Tá an focal ‘farcan’, ainm eile don dair, le feiceáil in Achadh Farcáin agus 'darthanach', áit ina bhfásann an dair,nDarthanach, i gCo. Mhaigh Eo.