Blúiríní: An Fhuinseog

Is furasta an fhuinseog a aithint óna cuid duilleog. Bíonn siad cleiteacha—cosúil leis an gcaorthann (Sorbus aucuparia), crann a dtugtar mountain ash air i mBéarla, cé nach bhfuil gaol gar eatarthu. Tá idir 3 agus 6 phéirí duillíní ag gach duilleog, le duillín amháin ag fás amach ó dheireadh na duilleoige. Níl na duilleoga in ann ag oícheanta seaca—tagann dath dubh orthu agus maraítear iad. Is é seo ceann de na fáthanna go dtagann siad amach chomh deireanach sin sa mbliain. Ní thagann athrú suntasach ar dhathanna na fuinseoige sa bhfómhar agus is minic go mbíonn siad fós glas nuair a thiteann siad.

Is sean-chrann í aon chrann fuinseoige atá idir 100-200 bliain d’aois agus is crann ársa í fuinseog atá os cionn 225 bliain d’aois.Tá crainn i bhforais ársa Bialowieza na Polainne atá 250-400 bliain d’aois.

Tugtar deis do phlandaí a bhíonn solas uathu fás faoin bhfuinseog, mar nach dtagann duilleoga ar an bhfuinseog go dtí tús an tsamhraidh, agus mar nach mbíonn duilliúr dlúth ag an gcrann fiú nuair a bhíonn na duilleoga amuigh. Go deimhin, tá tábhacht ar leith ag an bhfuinseog do bhithéagsúlacht na tíre. Sa mBreatain, aimsíodh 1058 speiceas atá ag brath ar an bhfuinseog nó ar choillte ina bhfuil fuinseoga ag fás iontu. Ina measc, bhí 12 speiceas d'éan, 55 mamach, 78 planda, 68 fungas, 58 caonach agus aelus, 558 léicean, agus 239 speiceas d'inveirteabrach.

Is díol spéise é an méid crann fuinseoige sa seanchas a raibh stoc toll acu. Bhí cuid acu chomh mór sin go raibh daoine in ann dul isteach iontu. Dheireadh an sagart Aifreann ó stoc chrann fuinseoige i gCora Droma Rúisc, Contae Liatroma. Bhí ceann eile sa tSeanchill, Contae Thiobraid Árann, a bhí chomh mór sin go bhféadfadh cúigear maireachtáil taobh istigh den chrann. Chodlaíodh Naomh Colm Cille sa bhfuinseog sa Leac Dhearg, Contae na Gaillimhe, de réir seanchais na háite. Dheirtí freisin go ndúnadh an crann ag meán oíche. Bhí scéal eile as Inis, Contae an Chláir, faoi bhuachaill óg a chuaigh ag tóraíocht adhmaid le camán a dhéanamh. Dhún an crann isteach air, agus bhí ar dhaoine an crann a ghearradh chun é a scaoileadh saor.

Chun heirne a leigheas, scoiltfí stoc d’fhuinseog óg le poll nó bearna a dhéanamh ann a bheadh sách mór le go mbeadh an duine breoite in ann dul tríd. Chuirfí tríd an bpoll iad agus, tar éis roinnt paidreacha a rá, cheanglaítí an crann le chéile arís chun an poll a dhúnadh agus le go gcneasódh an crann. Ní fhéadfaí an chrann a ghearradh ná a bhaint nó thiocfadh an bhreoiteacht ar ais.

Bíonn sé éasca an fhuinseog a aithint sa ngeimhreadh ó na bachlóga móra dubha a bhíonn ar aghaidh a chéile ar an ngéag, agus a sheasann amach go láidir i gcomparáid leis an gcoirt gheal. Is cruth sféarach a bhíonn ar na bachlóga, cé is moite den bhachlóg mhullaigh chónach a bhíonn ag deireadh na géige.

Is minic go mbíonn deireadh na ngéag cuartha suas ar an bhfuinseog, tréith atá uathúil don chrann seo, agus bealach eile éasca chun an fhuinseog a aithint sa ngeimhreadh.

Is fuinseoga a bhí i gcuid de na crainn cheirteacha in Éirinn (ba sceacha geala a bhformhór acu). Is minic gur timpeall ar thoibreacha beannaithe a bhíodh siad seo ag fás. Dhearfadh duine paidir nó dhéanaidís mian a chur in iúl, sula gcrochtaí píosa éadaigh ar an gcrann. Maítear nach ofrálacha a bhí sna héadaí seo, ach gur bealach siombalach a bhí ann chun fáil réidh le pé imní, tinneas, nó olc a bhí ag cur as don té a chroch iad.

Maraon le crainn eile a cheaptaí go raibh cumhachtaí ag baint leo, d’úsáid daoine fuinseoga chun iad a chosaint freisin. Dhóití adhmad na fuinseoige chun an ruaig a chur ar an diabhal, agus ba chosaint í slat fuinseoige in aghaidh oilc.

Ba léir go raibh fuinseoga móra agus ársa níos fairsinge ná mar atá anois, ach chuile sheans nach raibh ceann ar bith acu chomh mór leis an bhfuinseog a bhí, luath san 19ú haois, 13 m timpeall an stoic agus a raibh scoil bheag istigh ann. De réir taifid i gClár na gCrann, bhí an crann imithe i 1910.

De réir iontráil i mBailiúchan na Scol ó chontae na Mí, ní gá ach tairne a bhuaileadh isteach i stoc fuinseoige le doightheacha (tinneas fiacaile) a leigheas.

Bhíodh nasc idir fuinseoga agus toibreacha beannaithe. I staidéar amháin, chonacthas gur fuinseoga a bhí in 75 crann as 210 a d’fhás in aice le toibreacha beannaithe. Is í an sceach gheal (Crataegus monogyna) an crann ba choitianta a d’fhás in aice leo. Ní hé sin le rá gur cuireadh na crainn sin d’aon turas ag na suíomhanna sin. Is iad an fhuinseog agus an sceach gheal na crainn is coitianta sa tír agus bheifeá ag súil gurb iad a bheadh ag fás in aice le tobar beannaithe, nó sainchomhartha tíre eile.

Nuair a fhásann sí léi féin, déanann an fhuinseog crann mór, ard, galánta. Fásann sí go sciobtha agus tá sí in ann airde shuntasach a bhaint amach i gcoinníollacha fabhracha — ciallaíonn excelsior san ainm eolaíoch ‘ard’—agus is í go minic an crann is airde sa gceantar. Tá fuinseog i gCluain Meala, Contae Thiobraid Árann, atá 40 m ar airde agus ceaptar gurb í an crann fiáin is airde in Éirinn.

Deirtear go minic nach ndófaidh craobhacha fuinseoga ó chrainn a fhásann in aice le tobar beannaithe. B’fhéidir go bhfuil údar praiticiúil ann leis an scéal seo a scaipfidh i measc an phobail. Is iondúil go luaitear go mbíonn baint ag an gcrann le leigheas nó le cumhachtaí an tobair, agus luíonn sé le réasún nach mbeifeá ag iarraidh go mbreathnódh daoine ar an gcrann beannaithe mar ábhar breosla.

Is i ndéantúsaíocht camán is mó a bhaintear úsáid as an bhfuinseog in Éirinn, cé go n-úsáidtí adhmad an aitinn (Ulex europaeus) freisin, tráth den tsaol. Dúirt an scríbhneoir Seán Tóibin go fadbhreathnaitheach in 1967 gur “dóigh leis an lucht stiúrtha go rachaidh an iománaíocht ar ceal dá mbeadh gannchúis fuinseoige sa tír”. Le meath na fuinseoige déantar camáin anois as ábhar éagsúil amhail bambú, plaisteach, agus snáithín carbóin.

Is crainn fhuinseoige a bhí i dtrí cinn de chúig chrann finscéalacha: Bile Tortan, a leagadh in 600 AD; Craobh Dhaithí a d’fhás i bhFir Bhile, Contae na hIarmhí; agus Bile Uisnigh, a d’fhás in Uisneach, Contae na hIarmhí. Crann iúir (Taxus baccata) a bhí in Eo Rosa, agus maítear gur speiceas de chrann darach (cé go bhfuil eo san ainm) a bhí in Eo Mugna.

Thar aon chrann eile in Éirinn, tá gnéasacht na fuinseoige casta. Is iondúil go mbíonn sí dé-éiciach—sé sin bíonn bláthanna baineanna agus fireanna ar chrainn dhifriúla. Ach uaireanta bíonn fuinseoga moinéiciach—bíonn bláthanna baineanna agus fireanna ar chraobhanna difriúla den chrann céanna. Agus uaireanta bíonn bláthanna heirmeafraidíteacha ar fhuinseoga freisin—bíonn codanna baineanna agus fireanna ar an mbláth céanna. Is ar an údar seo go dtugtar crann polagamach nó tré-éiciach uirthi.

Cé go bhfuil fuinseoga faoi léigir ag an ngalar fungais, fanfaidh rian na gcrann linn i logainmneacha na tíre. Tá lorg an chrainn le feiceáil sna focail 'fuinse', 'fuinseann', agus 'fuinseog'. Tá Doire na Fuinse i gContae Chiarraí, Abhainn na Fuinseann i gContae Chorcaí, na Fuinseoga i gContae na Mí, agus Fuinseogach i gContae Chábháin. Fágtar an ‘f’ ar lár sa tuaisceart uaireanta, mar shampla Loch Uinsinne i gContae Dhún na nGall agus Uinseannach i gContae Liatroma.

Tá scéal ann faoi ghabha a rinne iarracht fuinseog, a bhí ag fás in aice le tobar beannaithe a ghearradh go talamh. Nuair a chuaigh sé suas sa gcrann le craobh a ghearradh, chonaic sé go raibh a theach trí thine. Ach nuair a rith sé abhaile, ní raibh tine le feiceáil. Trí huaire a tharla sé seo, agus ar an tríú huair shocraigh sé coinneáil leis agus an chraobh a ghearradh, ag ceapadh nach mbeadh a theach trí thine. Nuair a chuaigh sé abhaile, bhí a theach dóite go talamh.

Tá bagairt eiseach roimh an bhfuinseog in Éirinn. Tá an crann liostáilte mar speiceas faoi bhagairt ar liosta dearg atá ag an Aontas Idirnáisiúnta do Chaomhnú an Dúlra (IUCN), go príomha mar gheall ar an bhfungas Hymenoscyphus fraxineus, ar cúis leis an ngalar ar a dtugtar críonadh siar na fuinseoige. Fásann an fungas istigh sa gcrann agus cuireann sé as do chóras uisce agus cothaithigh an chrainn. Éiríonn crainn atá thíos leis an ngalar feoite. Maraítear crainn óga laistigh de bhliain; maireann crainn níos sine ar feadh roinnt blianta eile.

Deirtear gur leigheas do shúile tinne iad bachlóga duilleog fuinseoige curtha in uisce.

Is iomaí úsáid a bhaintear agus a bhaintí as adhmad na fuinseoige. Tá adhmad láidir, crua ach éadrom, solúbtha, agus turraingfhriotaíoch ag an gcrann. Go stairiúil, ní raibh ach adhmad darach níos daoire ná adhmad na fuinseoige. Sula raibh cruach agus cóimhiotail eile fairsing, is as an bhfuinseog a dhéantaí frámaí carranna, báid, agus eitleáin. D’úsáidtí é le sleánna agus sciatha a dhéanamh, chomh maith le maidí rámha, cosa casúir, oird, agus oirnéisí eile. Tá snáithe díreach ag an adhmad, agus dath geal air, tréithe luachmhara chun veinír agus cláir urláir a dhéanamh.

Is furasta fuinseoga lánfhásta a aithint ó phátrún na coirte ar an stoc. Bíonn dath liathdhonn geal uirthi. Cé go bíonn sí mín i gcrainn óga, éiríonn sí scoilteánach le haois. Mar go dtéann na scoilteanna éadoimhne, ingearacha seo trasna ar a chéile, bíonn pátrún uathúil diamainte ar choirt na fuinseoige.

Deirtear go mbuaileann tintreach an fhuinseog sula mbuaileann sé aon chrann eile. In iontráil amháin ó Bhailiúchán na Scol, luaitear gur maraíodh 17 beithíoch nuair a bhuail tintreach fuinseoige iad in 1911 i gContae na Mí. De réir scéala eile bhuail tintreach fuinseog a bhí in aice tí. Dar leis an scéalaí, lean an tintreach fréamhacha an chrainn, a chuaigh faoin teach, agus aníos arís agus isteach sa teach ina phléasc. (Níl aon fhianaise ann go bhfuil crainn ar leith, an fhuinseog san áireamh, níos leochailí, ná níos mealltaí, do thintreach).