Blúiríní: An tAiteann Gallda

D'úsáidtí aiteann (chomh maith le tuí, luachair agus raithneach) mar easair—plandaí tirime a scaiptí ar urlár na gcróití, nó ar an talamh i gcúinne de gharraí, le compord a thabhairt d’ainmhithe agus iad ina luí. Bhaintí úsáid astu i gclósanna feirme freisin mar cuid den aoileach. Chaití ar thalamh an chlóis é, go háirithe in áiteanna a bhíodh fliuch nó cartaithe ag na hainmhithe, agus ligtí cead dó lobhadh. Dhéantaí carnáin de agus scaiptí sna garrantaí é (agus ar na fataí) de réir mar a bhí sé ag teastáil.

Níltear cinnte cén fáth a bhfuil an t-aiteann gallda chomh fairsing in Éirinn. Ceaptar go raibh réimse fáis an aitinn sa mBreatain sách teoranta sular tosaíodh ag gearradh foraoisí na tíre sa Tréimhse Neoiliteach, agus b’fhéidir go raibh an rud céanna amhlaidh in Éirinn. Ceaptar freisin gur scaipeadh an t-aiteann gallda ar fud na tíre mar go raibh an oiread sin tóir air mar phlanda a d’fhéadfaí a shaothrú.

Chun aiteann a ghearradh, d’úsáidtí corrán fiaclach agus píosa adhmaid déanta as saileach, a dtugtaí gabhlóg air (ladharóg a thugtaí air i nDún na nGall), le go bhféadfaí na craobhacha deilgneacha a láimhseáil gan ghortú. Bhaintí aiteann le speal aitinne freisin, oirnéis a bhí níos láidre ná gnáthspeal. Thug dornóg — miotóg déanta as súgán— cosaint do na lámha le linn na hoibre seo. Bhrúití an t-aiteann — sula dtugtaí é d’ainmhithe mar fhodar — le máiléad aitinn, agus ghearrtaí é le rámhan aitinn agus scian aitinn. 'Scothán' a bhí ar chraobh gearrtha. 'Speathánach' a bhí ar na sceacha aitinn a dhóití agus iad ag fás, sula mbailítí an t-adhmad mar bhreosla.

D’úsáidtí adhmad aitinn mar bhreosla. Nuair a bhí an t-aiteann réidh le baint, loisctí an garraí chun an duilliúr agus na géaga beaga a dhó. Ní dhódh adhmad tiubh an aitinn le linn an loiscthe, agus bhaintí é ina dhiaidh le húsáid mar bhreosla. D’úsáideadh báicéirí, go háirithe, an breosla, ach dhóití i dtornóga aoil é agus bhaintí leas as mar bhreosla ginearálta, freisin. Is adhmad aitinn a dhóití chun brící a dhéanamh i Sasana. Tá saibhreas potaise i luaith aitinn, ábhar a úsáideadh i Sasana i ndéantúsaíocht gallúnaí, freisin.

Is planda é an t-aiteann gallda atá in oiriúint do choinníollacha nach bhfuil feiliúnach do go leor plandaí eile. Tá go leor tréithe ag an sceach a chuidíonn leis scaipeadh - tá sé in ann fás in ithir bhocht mhianrach mar go bhfaigheann sé a chuid nítrigin ón aer, fásann sé i raon leathan créafóige, tairgeann sé go leor síolta a mhaireann ar feadh tréimhse fhada sa talamh, agus athfhásann sé go tapa ó shíolta nó óna chuid rútaí tar éis é a bhaint nó tar éis loiscthe.

Is minic go mbláthaíonn sceacha den aiteann gallda faoi dhó sa mbliain. San Earrach, bíonn go leor bláthanna oscailte ar feadh tréimhse ghearr. Is bláthú níos faide a bhíonn i gceist leis an dara tréimhse bhláthaithe sa ngeimhreadh, ach bíonn níos lú bláthanna oscailte ar an sceach. Mar go mbláthaíonn plandaí difriúla ag amanna difriúla sa dara tréimhse seo, bíonn an chosúlacht air go mbíonn bláth ar an aiteann beagnach i gcaitheamh na bliana. Ceaptar gur straitéis iomadaithe é seo. Fanann na bláthanna oscailte ar feadh tréimhse níos faide sa ngeimhreadh chun deis a thabhairt don líon beag pailneoirí a bhíonn thart na bláthanna a phailniú.

Shaothraítí an t-aiteann i gContae Chorcaí in 1810 — chuirtí é i rónna comhthreomhara, ag fágáil dóthain spáis idir na rónna le go bhféadfaí barraí eile a chur eatarthu. D’fhágtaí an t-aiteann ag fás ar feadh ceithre bliana nó go mbeadh sé 2m ar airde, agus ansin bhaintí é. Bhí móinéar aitinn — drochthalamh ina raibh aiteann curtha—ag beagnach chuile fheirmeoir.

Ghlantaí simléir agus toibreacha le craobhacha aitinn. Dhéantaí camáin as adhmad aitinn freisin — thugtaí 'spaic' nó 'spaic aitinn' ar an gcamán. Is iondúil gur píosa den bhfréamh le cor ann a d’úsáidtí. D’ úsáidtí adhmad aitinn in íochtar potaí gliomaigh freisin. Is as an saighleánach a dhéantaí an chuid eile den phota. D’úsáidtí adhmad aitinn le crogaí na gcurrachaí a dhéanamh freisin (leagtar an maide rámha anuas ar na crogaí agus is orthu a chasann siad).

Cheaptaí go raibh leigheas don bhuíochán san aiteann — bhruití na bláthanna agus d’óltaí an deoch. B’é an cógas céanna a bhí ann chun phéisteanna i ngasúir a leigheas, i gContae Shligigh. Dheirtí go raibh sé go maith do dhó croí an duilliúr óg a ithe agus coirt na sceiche a dhiúil i Loch Garman, agus bhí sú na mbláthanna (feochta i siúcra) go maith do chasacht i bPort Láirge. D’úsáidtí na bláthanna le fáil réidh le slócht i gContae Dhoire.

Fásann craobh nua ar an aiteann ón ascaill idir na duilleoga agus na deilgní. Fásann an chraobh ar feadh bliana nó mar sin, agus bíonn sé idir 30 cm agus 40 cm ar fhad, ag brath ar an speiceas aitinn. Ansin cailltear an duilleog agus an dealg a bhíonn ag bun na craoibhe, cé go bhfanann siad ar an sceach ar feadh roinnt blianta. Is mar gheall air sin a bhíonn an t-aiteann chomh tirim agus feoite taobh istigh den sceach, agus ní bhíonn ag fás ach an chuid ghlas ar an taobh amuigh den sceach. Is mar gheall air sin, freisin, a bhíonn sé chomh héasca ar an aiteann loscadh in aimsir thirim.

Níl an oiread sin béaloidis faoin aitinn agus a bheifí ag súil leis, i bhfianaise an méid úsáide a bhaintí as an sceach. Lastaí craobh aitinn agus chuirtí faoi útha na bó é Oíche Bealtaine le cosaint a thabhairt don ainmhí ón olc. In áiteanna eile thiomáintí beithígh idir dhá chraobh lasta (thugtaí scotháin orthu), nó bhuailtí na hainmhithe leo. B’fhéidir gur aiteann a úsáideadh mar go bhfuil sé níos inlasta ná craobhacha sceacha eile, mar gheall ar na géaga feoite a bhíonn ar an gcraobh.

Is mar fhodar do bheostoc—capaill agus beithígh—a d’úsáidtí go leor den aiteann a saothraíodh. Bhí an sceach shíorghlas seo in ann beathú a chur ar fáil i dtréimhse den bhliain nuair nach raibh mórán fáis eile ann. Cé go n-itheann ainmhithe na géaga óga glasa nuair a bhíonn siad bog, cruann na deilgní go tapa ar an bplanda agus seachnaíonn ainmhithe iad ina dhiaidh sin. Chun aiteann a úsáid mar fhodar, bhíodh sé le bualadh agus le brú chun na deilgní a mhaolú agus a bhriseadh. B’obair fhada, leadránach a bhí anseo — ba mhinic iad a bhrú i moirtéal cloiche ar feadh uaireanta fada an chloig.

In áiteanna in Éirinn, thugadh an buachaill is sine sa teach craobh aitinn isteach Oíche Bhealtaine agus d’fhágtaí faoi rachtaí an dín é ar feadh bliana le go mbeadh rath agus ádh ar an teaghlach. Deirtear go raibh mí-ádh ag baint leis an aiteann in Éirinn freisin. In áiteanna eile is ag troid ar feadh bliana a bheidh muintir an tí i dá dtabharfaí aiteann isteach sa teach Oíche Bhealtaine — moladh sceach gheal a thabhairt isteach más ádh (agus síocháin) a bhí de dhíth.

Is iomaí bealach atá ag an aiteann le síolta a scaipeadh — tógann feithidí iad, itheann éin iad, imíonn siad leis an ngaoth, agus snámhann siad in uisce. Fanann na síolta suanach mura mbíonn coinníollacha feiliúnach dóibh le péacadh, ach is iondúil go bpéacann an planda go héasca ón síol. Iomadaíonn an t-aiteann gallda go fásúil freisin, trí meathán a chur aníos ó rútaí faoi thalamh, chomh maith le trí atáirgeadh  gnéasach.

Is torthaí oscailteacha (dehiscent) a bhíonn ag an aiteann, faighneog bheag dhonn ina mbíonn idir 1 agus 7 síol donn inti. Forbraítear na síolta taobh istigh den bhfaighneog. Tosaíonn an fhaighneog ag triomú, agus cuireann sé seo strus ar an dá thaobh den fhaighneog go dtí go bpléascann sí, ag caitheadh na síolta amach ón bplanda.

Bhí luach ag aiteann fadó — ghearrtaí deachú eaglasta ar gharrantaí aitinn sa 16ú haois. Bhí táirgeacht gharraí aitinn (furzy pasture a thugtaí air i mBéarla) chomh luachmhar céanna le talamh arúil sa 17ú haois. Ba mhór an buntáiste é don té a raibh aiteann ag fás ar a thalamh. Is léiriú é ar shaibhreas an aitinn an nath: “An t-ór faoin aiteann, an t-airgead faoin luachra, agus an gorta faoin bhfraoch.”

Mar go bhfuil duilleoga a aitinn chomh beag sin, níl mórán clóraifille iontu, an substaint a chuireann ar chumas an phlanda, trí phróiseas fótaisintéise, fuinneamh a ghiniúint as carbón an aeir. Mar chúiteamh ar seo, déanann na deilgní cúram den chuid is mó den fhótaisintéis a dhéanann an t-aiteann.

Is beacha, den chuid is mó, a phailníonn bláthanna an aitinn. Téann na siad isteach sna bláthanna ag cuartú neachtair (cé nach bhfuil neachtar iontu). Brúitear na cílí ar leataobh agus clúdaíonn an mheach an stíl (an chuid bhaineann den phlanda) le pailin ón staimín. Nuair a tharlaíonn sé seo, breathnaíonn an bláth míshlachtmhar agus seachnaíonn na beacha eile é.