Blúiríní: An Cuileann

Tá an cuileann freisin ar an t-aon chrann síorghlas dúchasach in Éirinn nach buaircíneach é.

Thugtaí duilleoga cuilinn do bheostoc mar fhodar geimhridh, i Sasana agus in Éirinn. Bhíodh garrán cuilinn ar fheirmeacha le freastal ar an éileamh seo, agus lean an cleachtas ar aghaidh go dtí an 18ú haois. Maítear go mb’fhéidir gur mar gheall air seo a áiríodh an cuileann mar cheann de huaisle na coille (airig fedo) sa bhFéineachas.

Tá adhmad an-gheal, trom, crua ag an gcuileann ach mar go bhfreangann sé nuair a thriomaíonn sé is minic nach n-úsáidtear é ach le rudaí beaga a dhéanamh. D’úsáidtí é le heochracha pianó a dhéanamh sular tosaíodh ag úsáid adhmaid éabainn, agus ansin plaisteach. Thugtaí rímhaide na coille air, agus dheirtí go scoiltfeadh ging den chuileann chuile chrann,  ach nach scoiltfeadh ging de chrann ar bith é.

Tugtar 'cuileann na gcaortha' ar an gcuileann nuair a bhíonn torthaí air, agus 'cuileann Muire' ar na gearrthóga cuilinn feoite a bhíonn fágtha thart tar éis na Nollag.

Bhí lámh ag an gcuileann i gcéasadh an Tiarna, dar le muintir Thír Chonaill. Deirtear gurbh as crann cuilinn a rinneadh an chrois ar a céasadh an slánaitheoir, agus nár cheart ainmhí ar bith a bhualadh le slat cuilinn. Tá an mí-ádh céanna leis an gcrann i gContae an Chláir — má bhuailtear duine (duine óg, is dócha) le bata cuilinn, ní fhásfaidh siad níos mó.

Ceaptar gur tosaíodh ag úsáid craobhacha an chuilinn le linn féile Saturnalia na Rómhánaigh, seachtain de dhamhsa agus ceol a bhí ar siúil le linn ghrianstad an gheimhridh. Nuair a tháinig féile na Nollag i gcomharba ar Saturnalia, coinníodh leis an gcleachtas, agus chuirtí cuileann agus eibheann ar fhuinneoga agus ar leac an dorais le linn na féile. Is chun ádh a thabhairt don teaghlach a dhéantaí é, ach níor mhór a bheith cúramach mar, de réir taifead i mBailiúchán na Scol ó Mhaigh Eo, “má thuiteann an eidhneán agus an cuileann beidh droch-rath ar an teach go ceann bliana.”

Tá an cuileann in ann duilleoga difriúla a fhás ag brath ar chúinsí seachtracha éagsúla. Má thosaíonn ainmhithe ag ithe na nduilleog in íochtar, fásann an planda duilleoga deilgneacha mar straitéis chosanta. Ní gá don chrann é seo a dhéanamh leis na duilleoga in uachtar agus bíonn imill mhín ar na duilleoga sin. Tugtar heterophylly ar an gcumas seo atá ag planda duilleoga éagsúla a fhás.

Mar gur crann síorghlas é an cuileann, tugann na duilleoga deilgneacha agus géaga dlútha an tearmann d’éin agus d’ainmhithe i gcaitheamh an gheimhridh. Tógann sé roinnt blianta ar na duilleoga a thiteann lobhadh, agus úsáideann ainmhithe amhail an ghráinneog iad chun neadracha a dhéanamh. Is foinse bheatha thábhachtach iad na caora freisin d’éin cosúil leis an deargán sneachta agus an sacán. Is gealbhán cuilinn ainm eile ar an gcorcrán coille, éan eile a bhíonn sa tóir ar chaora an chuilinn sa ngeimhreadh.

Is deacair an méid logainmneacha a ainmníodh don chrann cuilinn a aithint, mar go bhfuil focal eile, 'cuileann', a chiallaíonn fána, sna logainmneacha freisin. Más in aice le cnoc nó sliabh atá an áit, gach seans gur cuileann (fána) atá i gceist, seachas cuileann (an crann). Séard is cuileanach ann ná áit ina bhfásann crainn chuilinn, agus tá go leor logainmneacha ann leis an bhfocal seo iontu.

Tá ceangal idir dhath caora an chuilinn agus na duilleoga deilgneacha le fuil agus coróin deilgne Íosa sa gCríostaíocht. Bhaintí úsáid as an gcuileann, freisin, ar lá le Stiofáin, nuair a théadh daoine amach le dreoilín marbh ceangailte le píosa cuilinn ag bailiú airgid chun an dreoilín a chur.

Dhéantaí glae glas (birdlime) as coirt an chuilinn, measctha le hola cnónna. Is substaint ghreamaitheach é a d’úsáidtí mar ghaistí chun éin a ghabháil. Chuir an t-Acht chun Éanacha Fiadhaine do Chaomhaint, 1930, deireadh leis an gcleachtas cruálach seo.

Tá míniú tugtha sa seanchas ar thréith shíorghlas an chuilinn. Chuaigh Íosa i bhfolach i gcrann troim agus na hIúdaigh ar a thóir. D’oscail duilliúr an troim agus chonaic siad é. Theith Íosa, agus chuaigh sé faoi chrann cuilinn. Dhún na duilleoga timpeall air, chlúdaigh an crann é, agus d’éirigh leis éalú. Ó sin i leith, bíonn an trom ar an gcrann deiridh a chuireann bileoga amach san earrach agus an chéad chrann a chailleann iad sa bhfómhar. Mar chomhartha buíochais don chuileann ar an gcúnamh seo a thug sé do Mhac Dé, tá an crann beannaithe le caora dearga agus fanann sé glas i gcaitheamh na bliana.