Blúiríní: An tAiteal

Cé gur buaircíneach atá san aiteal, breathnaíonn na buaircíní an-chosúil le caora cosúil le hairne an draighin. Ach má bhreathnaítear go grinn orthu, is féidir rian scálaí na mbuaircíní a fheiceáil ar an toradh. Tá na scálaí seo an-fheiceálach sna buaircíneacha atá ag cufróg Monterey nó an chróngiúis (Sequoia sempervirens), atá sa bhfine chéanna leis an aiteal. Bíonn buaircíní na mbuaircíneach eile bog agus feolmhar luath sa timthriall forbartha, ach athraíonn siad adhmadach de réir a chéile. Fanann buaircín an aitil bog.

Déantar bláthola as na torthaí chomh maith—deirtear go bhfuil tréithe frithmhiocróbacha agus frithocsaídeora acu—a úsáidtear i gcócaireacht, i gcumhráin, agus i gcumhartheiripe. D'úsáidtí na caora chun blas a chur ar an bpoitín i dTír Chonaill.

Cheal ábhar eile, d’úsáidtí craobhacha aitil le linn searmanais Dhomhnach na Pailme (Domhnach an Iúir) in Árainn in ionad an iúir, nach raibh ag fás ar an oileán, agus d’fhulaing na crainn go mór dá thoradh. Ní raibh dé ar an bplanda in Inis Oírr in 1893 nuair a thug Nathaniel Colgan cuairt ar an oileán. Tá sé fós ag fás ar an dá oileán eile.

Is le torthaí an aitil a dhéantar an bhiotáille jin. Is ón Ísiltír a tháinig an deoch ó thús agus tagann an focal jin (gin i mBéarla) ón bhfocal Ollainais genever, a chiallaíonn aiteal. Dhéantaí mar dheoch leighis ar dtús é, mar gur ceapadh go raibh tréithe teiripeacha ag na torthaí, ach níorbh fhada gur thosaigh daoine á ól go sóisialta mar dheoch spreagthach.

Dónn an adhmad an aitil go maith, agus bíonn deatach cumhraithe agus beagnach dofheicthe uaidh. Mar gheall air seo, dhóití an t-adhmad in stiléireacht aindleathacha in Albain—ceann de na cúiseanna go bhfuil an crann neamhchoitianta anois i nGarbhchríocha na tíre sin.

Tá cuma dhifriúil ar an aiteal ag brath ar na coinníollacha ina mbíonn sé ag fás. Is féidir leis crann 8m ar airde a dhéanamh, nó, níos minicí sna háiteanna feannta ina bhfásann sé in Éirinn, crann íseal sínte ar an talamh. Is mar seo a fhásann an t-aiteal in Árainn agus i gConamara.

Deirtear go bhfuil an t-aiteal ar an gcrann leis an dáileadh is fairsinge ar domhan—síneann a réimse fáis ó Alasca, an Ghraonlainn agus an tSibéir, síos ó dheas go dtí an Mheánmhuir, an Meánoirthear, agus deisceart na hÁise.

Tá roinnt ainmneacha eile luaite leis an aiteal, rud atá spéisiúil do chrann nach bhfuil chomh fairsing sin. Tá aiteann, aitiol, bearnán Brighde, biora leacra, iubhar Craige , iubhar talmhan, agus iubhar beinne ar fad ag foclóir Lane don chrann. Tá aitin, aiteil, aitiol, agus bior leacain ag Cameron. Tá iubhar-talamh ag Cameron freisin, don chrann sínte. Dar leis, tháinig bior leacain as ‘Arran’.

Deirtear gur ón deoch jin, a dhéantar le torthaí an aitil, a tháinig an nath Béarla Dutch courage, nuair a thosaigh saighdiúirí Shasana ag déanamh aithrise ar na Dúitsigh a bhí ól jin roimh chathanna sna Cogaí Angla-Dúitseacha sa 17ú haois. Déantar fíon agus beoir as torthaí an aitil freisin.

Seachas gur dhá sceach shíorghlas, dheilgneach iad an t-aiteal agus an t-aiteann (Ulex spp.), ní bhreathnaíonn an dá phlanda cosúil lena chéile. Ach luaitear an t-ainm 'aiteann' agus focail chomhchosúla leis an aiteal. Tugtar 'aiteanach' (nó 'aiteannach') ar an aiteann agus ar an aiteal, glaoitear 'caora aiteanaigh' (agus 'caor aitinn') ar bhuaircíní an aitil, i nDún na nGall. Tá 'aitinn', 'aitiunn' agus 'aiteil' ar an aiteal i nGaeilge na hAlban freisin.

Bhaintí úsáid as torthaí an aitil (iad a bhruith agus an sú a ól), mar leighis ar chasacht agus broincíteas, agus luaitear iad freisin mar chógas do bhreoiteachtaí amhail gúta, íorpais, agus galair dhuáin.

Scaití bíonn cumhdach bán ar chaora an aitil, a thugann le fios go bhfuil giosta ar dhromchla an toraidh. Is féidir an giosta seo a úsáid chun tús gabhála taois ghéar a dhéanamh.

Itheann fianna, coiníní, agus giorriacha aitil óga, agus is iad is cúis le meath an aitil in áiteanna éagsúla. Is foinse bia iad na torthaí d’éin amhail smólaigh, sacáin, agus deargáin sneachta. Mar nach ndíleánn siad na síolta, tá ról tábhachtach acu ag scaipeadh an aitil.

Tá aigéad isocupressic san aiteal agus i mbuaircíneacha eile, amhail crainn phéine (Pinus spp.). Is cúis cailleadh lao é i mbeithígh, agus d'úsáideadh daoine caora an chrainn mar ghinmhillteán freisin.

Mar a thugann ainmneacha eile an chrainn—iúr creige agus biora leacra—le fios, fásann sé ar chréafóg thirim, alcaileach ar phábháil aolchloiche—in Árainn, sa mBoireann, i gContae na Gaillimhe, i dTír Conaill, agus i gContae Chiarraí.Tá sé le fáil freisin in ithir aigéadach ar fhánaí sléibhte i dtuaisceart Chonamara, agus ar charraigeacha eibhir Cheantar na nOileán, i ndeisceart Chonamara.