Blúiríní: An Fheá

Is minic go mbreathnaíonn an fheá níos sine ná mar atá sí i ndáiríre. Ní crann fadsaolach í, in ainneoin go bhfuil sí sa bhfine chéanna leis an dair, crann atá in ann 1,000 d'aois bliain a bhaint amach. Is iondúil nach maireann an fheá níos faide ná 150-300 bliain, agus go hiondúil timpeall 200 bliain in Éirinn.

Is géaga tanaí a bhíonn ar an gcrann, agus bíonn bachlóga na nduilleog fada agus biorrach. Is dath deargdhonn a bhíonn orthu sa ngeimhreadh.

Cé go bhfuil an fheá ag fás i ndeisceart na Breataine le timpeall 5,000 bliain, ní crann í a tháinig go hÉirinn go nádúrtha. Ní fios cén uair ar tugadh an fheá isteach go hÉirinn, ach b’fhéidir gur tháinig sí leis na Normanaigh, dream a bhí eolach go maith faoin gcrann. Bhí an-tóir ar an gcrann anseo, cuireadh go forleathan í, agus tá sí anois nádúraithe in Éirinn.

Coinníonn an fheá a cuid duilleog feoite ar an ngéag sa ngeimhreadh. Tugtar marcescence ar an tréith seo agus tá sé ag na daracha dúchasacha freisin. Is í seo an chúis a chuirtear an fheá go minic mar fhál.

Tá an fheá leochaileach do thriomach agus do ghálaí mar nach mbíonn fréamhacha domhain ag an gcrann. Bhí sí ar cheann de na líon beag speiceas de chrainn dhuillsilteacha a d’fhulaing le linn stoirm Éowyn in Eanáir 2025.

Is saothróg den fheá í an fheá rua (Fagus sylvatica purpurea), ar a bhfásann duilleoga corcra nó deargdonn. Tá sé thar a bheith neamhghnáthach ceann a fheiceáil ag fás go fiáin, agus is ó ghearrthóga de thrí chrann-ceann ó 1680 san Eilvéis, ó 1722 sa nGearmáin, agus ó 1840 san Iodáil-a thagann formhór na bhfeánna rua atá ag fás sa domhain inniu. Cé go bhfuil sceacha le duilleoga corcra coitianta in Éirinn, tá an fheá rua ar an bplanda is mó a bhfuil duilliúr corcra aici.

Is i bpéirí a fhásann bláthanna baineanna na feá, agus iad timpeallaithe ag tiomchla. Éiríonn an tiomchla adhmadach tar éis don ghaoth na bláthanna a phailniú, agus clúdaítear na síolta i gcupúl—crotal spíonlach. Bíonn ceann nó péire de chnónna feá—síolta uilleannacha—istigh sna crotail spíonlacha. Tagann na cnónna chun aibíochta idir Meán Fómhair agus Deireadh Fómhair, agus titeann siad i mí na Samhna.

Is dath liath nó dath an airgid a bhíonn ar choirt na feá agus is furasta an speiceas a aithint sa ngeimhreadh ó chrainn mhóra dhuillsilteacha eile amhail an fhuinseog (Fraxinus excelsior) nó na daracha (Quercus spp.) mar go mbíonn coirt na feá an-mhín—ní thagann scoilteanna ann le haois, fiú i gcrainn lánfhásta.

Is beag béaloidis a bhaineann leis an bhfeá. Bheifeá ag súil go mbeadh sé seo amhlaidh in Éirinn, mar gur le déanaí a tháinig an crann chuig an oileán seo. Ach tá sé seo fíor freisin sa mBreatain, áit a raibh an crann leis na mílte bliain. Seachas go mbaintí úsáid i Sasana as na bachlóga duilleoige le cóir leighis a chur ar neascóidí nó fíocais, níl aon taifead eile d’úsáid na feá mar leigheas ar na hoileáin seo.

Bíonn an talamh i gcoillte feá faoi scáth ag ceannbhrat dlúth na nduilleog agus clúdaithe freisin ag cairpéad de dhuilleoga agus crotail fheoite na síolta. Ní mhaireann sna coinníollacha sin ach plandaí scáthfhulangacha. Le rudaí níos deacra a dhéanamh do phlandaí eile, súnn fréamhacha éadomhain na feá an t-uisce atá timpeall ar an gcrann. Mar nach bhfuil mórán plandaí eile in ann scáth na feá a sheasamh, ná dul in iomaíocht le fréamhacha éadomhain an chrainn chun uisce talún a fháil, is minic gurb í an fheá an t-aon speiceas de chrann a fhásann sa gcoillearnach.