Blúiríní: Inite

Tá peitil rósanna inite. Is féidir iad a úsáid i sailéid, i gcácaí agus i milseoga. Úsáidtear rósuisce, déanta as peitil dhriogtha, mar bhlasóir i ndeochanna éagsúla. Déantar cumhráin as bláthanna an róis, freisin.

Déantar bláthola as na torthaí chomh maith—deirtear go bhfuil tréithe frithmhiocróbacha agus frithocsaídeora acu—a úsáidtear i gcócaireacht, i gcumhráin, agus i gcumhartheiripe. D'úsáidtí na caora chun blas a chur ar an bpoitín i dTír Chonaill.

Tá go leor codanna den sceach gheal inite. Dhéantaí glóthach, subhanna, stobhach torthaí le cur i gcácaí, agus fíon as na torthaí agus na bláthanna. Déantar na bláthanna a chur ar bogadh i mbranda chun licéar a dhéanamh. Dhéantaí plúr as na torthaí triomaithe agus chuirtí leis an ngnáthphlúr é chun arán a dhéanamh. Is féidir sailéid a dhéanamh de na duilleoga agus de na bláthanna, agus tae de na duilleoga.

Bíonn blas searbh ar thorthaí an donnroisc mar gheall ar chiainíd hidrigine (HCN) atá iontu, agus ní féidir iad ithe gan iad a phróiseáil roimh ré. In ainneoin sin, déantar subh, glóthach agus licéar astu.

Scaití bíonn cumhdach bán ar chaora an aitil, a thugann le fios go bhfuil giosta ar dhromchla an toraidh. Is féidir an giosta seo a úsáid chun tús gabhála taois ghéar a dhéanamh.

Is le torthaí an aitil a dhéantar an bhiotáille jin. Is ón Ísiltír a tháinig an deoch ó thús agus tagann an focal jin (gin i mBéarla) ón bhfocal Ollainais genever, a chiallaíonn aiteal. Dhéantaí mar dheoch leighis ar dtús é, mar gur ceapadh go raibh tréithe teiripeacha ag na torthaí, ach níorbh fhada gur thosaigh daoine á ól go sóisialta mar dheoch spreagthach.

Deirtear gur ón deoch jin, a dhéantar le torthaí an aitil, a tháinig an nath Béarla Dutch courage, nuair a thosaigh saighdiúirí Shasana ag déanamh aithrise ar na Dúitsigh a bhí ól jin roimh chathanna sna Cogaí Angla-Dúitseacha sa 17ú haois. Déantar fíon agus beoir as torthaí an aitil freisin.

Bhíodh an-tóir ag na Rómhánaigh ar mhil ó neachtar an chastáin, agus d’úsáidtí é chun cóireáil leighis a chur ar chréachtaí agus ar dhó craicne.

Tá na cnónna an chastáin inite—is foinse mhaith do vitimín B iad, agus tá siad ar cheann de bheagán cnónna ina bhfuil vitimín C iontu freisin. Itear na cnónna rósta go traidisiúnta le linn tréimhse na Nollag agus tá traidisiún láidir ann freisin na cnónna rósta a dhíol ar shráideanna chathracha na hEorpa nuair a bhíonn siad aibí.

Maítear go bhfuil na torthaí ar an gcaor chon inite, cé go bhfuil siad crapthach agus géar, agus is iondúil go gcuireann na torthaí as don bholg má itear ró-luath sa séasúr iad. Is le linn an gheimhridh, nuair a ardaíonn an méid siúcra a bhíonn sna torthaí, a bhíonn siad níos blasta. Úsáidtear na torthaí le blas a chur i mil i dtuaisceart na hEorpa, agus déantar glóthán leo i gCeanada. Déantar subh, coirdial, tae luibhe, agus licéar astu sa Rúis agus san Úcráin.

Bhíodh an roithleog in úsáid i ngrúdaireacht bheorach 2,000 bliain ó shin i dtuaisceart na hOllainne. Thosaigh daoine ag úsáid hopa chun blas a chur ar bheoir timpeall 859 AD, agus bhí iomaíocht láidir idir an dá phlanda don úsáid seo. Fuair hopa an lámh in uachtar san 18ú haois nuair a tosaíodh ag déanamh imní go raibh beoir roithleoige nimhneach, in ainneoin nach raibh fírinne ansin.

Bhíodh daoine ag saothrú torthaí ó chrainn sa ngéineas Prunus roimh aon chrann torthaí eile, seachas úlla. Bhí sé amhlaidh in Éirinn. Bhíodh daoine ag ithe silíní fiáine in Éirinn ar feadh na mílte bliain - aimsíodh clocha silíní atá idir 2,500 agus 1,200 bliain d’aois ar shuíomh crannóige i gContae Uíbh Fhailí.

Cé go bhfuil na airní an draighin an-searbh, is féidir iad a ithe, agus déantar fíon, subh agus táirgí eile astu. Déantar jin as airní an draighin, freisin. Is cuid thábhachtach den phróiseas coipthe é an giosta bán (Saccharomyces paradoxum), a fhásann ar chraiceann an toraidh nuair a bhíonn sé aibí.

Tá na collchnónna inite i measc na gcnónna is mó tóir sa domhan. Is foinse mhaith saille (beagnach 70% i saothróga éagsúla) agus próitéine iad. Tá vitimíní tábhachtacha iontu freisin, vitimín E (don chóras imdhíonachta) agus vitimín B9 (go maith don fhuil) san áireamh. Is foinse mhaith ghairbhsí iad freisin. Maítear gurb iad collchnónna an fhoinse bhia plandabhunaithe ab fhairsinge, agus ab fhearr ó thaobh cothaithaigh de, a bhí ar fáil i gcoillte na hÉireann d’fhiagaithe cnuasaitheoirí le linn na tréimhse réamhstairiúla.