Blúiríní: Críostaíocht

Ní léir go bhfuil an oiread sin seanchais faoin leamhán sléibhe agus atá faoi chrainn dhúchasacha eile. Deirtear go raibh leamhán mór, le stoc cuasach, ag fás i gCluain Mhic Nóis, agus gur sa stoc a cuireadh taisí na manach i bhfolach nuair a rinneadh ruathar ar an mhainistir. Ach nuair a chuaigh na manaigh ar ais tar éis an ruathair chun na taisí a thógáil ar ais arís, bhí siad slogtha ag an gcrann.

Bhí géaga na roithleoige in úsáid san Aifreann ar Dhomhnach an Iúir in áiteanna ar leith in Éirinn. Bhí an úsáid chéanna á baint as géaga de roinnt crann agus sceacha eile, ag brath go minic ar céard a bhí ar fáil agus ag fás sa gceantar áitiúil. Is ó adhmad na roithleoige a déanadh an luaith do Chéadaoin an Luaithrigh in Acaill. Arís, b’fhéidir gur bhain sé níos mó leis an nganntan crann ar an oileán ná le haon bhuntáiste ar leith a bhí ag luaith na roithleoige thar aon phlanda eile.

Bhreathnaítí ar an iúr mar chrann láidir, cumhachtach, contúirteach, agus tá miotaseolaíocht aige nach bhfuil ag mórán crann eile. Tugann dán ón 6ú céad Dia dronbhalc (láidir) ar Eo Rosa, crann iúir i Seanleithghlinn, Contae Cheatharlach. De réir an tseanchais, shantaigh na naoimh ag an am adhmad an chrainn le séipéal a thógáil, agus thosaíodar ag guí le go leagfaí é. Cé gur bhog guí na naomh eile na fréamhacha, níor éirigh ach le paidreacha Naomh Laisrén an crann a leagan. Nuair a thit sé roinneadh na craobhacha i measc na naomh in Éirinn, agus d’úsáid Naomh Mholing iad chun díon a chur ar shéipéal ar shuíomh mhainistreach Mholing i gContae Cheatharlach.

Chaithfí a bheith cúramach ag láimhseáil na roithleoige. Tá sé ráite go raibh mí-ádh ag dul don sceach mar gur craobhacha den roithleog a úsáideadh chun Íosa Críost a bhualadh agus é ar a bhealach chuig a chéasadh.

Cheal ábhar eile, d’úsáidtí craobhacha aitil le linn searmanais Dhomhnach na Pailme (Domhnach an Iúir) in Árainn in ionad an iúir, nach raibh ag fás ar an oileán, agus d’fhulaing na crainn go mór dá thoradh. Ní raibh dé ar an bplanda in Inis Oírr in 1893 nuair a thug Nathaniel Colgan cuairt ar an oileán. Tá sé fós ag fás ar an dá oileán eile.

Tá ceangal idir dhath caora an chuilinn agus na duilleoga deilgneacha le fuil agus coróin deilgne Íosa sa gCríostaíocht. Bhaintí úsáid as an gcuileann, freisin, ar lá le Stiofáin, nuair a théadh daoine amach le dreoilín marbh ceangailte le píosa cuilinn ag bailiú airgid chun an dreoilín a chur.

Tá ar a laghad 17 baile fearainn ina bhfuil “séipéal an iúir” san ainm. Ní fios cén fáth an nasc seo idir an chill agus an t-iúr. Ceaptar gur chuir manaigh na hiúir is sine i Sasana in aice lena gcuid ceall, seachas gur roghnaíodh suíomhanna ina raibh iúir ag fás cheana fhéin. B’fhéidir gur facthas go raibh spioradáltacht éigin ag baint leis an iúr. Is siombail neamhbhásmhaireachta an iúir—seans mar gur fadsaolaí iad.

Tá cúiseanna praiticiúla ann go mbeadh iúr curtha in aice le séipéal, mar atá go leor acu. Is le linn aifrinn Dhomhnach an Iúir, a chuireann tús le seachtain na Cásca, a bhaintí an úsáid is mó as géaga an iúir. Bhaintí úsáid as craobhacha ó chrainn eile mura raibh an t-iúr fairsing sa gceantar—an t-aiteal in Árainn agus giúiseanna nó an péine Albanach i gConamara, agus cufróga éagsúla freisin. Is é adhmad an iúir a dhóitear go minic chun luaithreach a ghiniúint do Chéadaoin an Luaithrigh freisin.

Bhí lámh ag an gcuileann i gcéasadh an Tiarna, dar le muintir Thír Chonaill. Deirtear gurbh as crann cuilinn a rinneadh an chrois ar a céasadh an slánaitheoir, agus nár cheart ainmhí ar bith a bhualadh le slat cuilinn. Tá an mí-ádh céanna leis an gcrann i gContae an Chláir — má bhuailtear duine (duine óg, is dócha) le bata cuilinn, ní fhásfaidh siad níos mó.

Bhreathnaítí ar an roithleog mar phlanda beannaithe in Éirinn. Tá sé sa seanchas gur chuir Dia mallacht ar an roithleog mar gur as adhmad na sceiche a déanadh an chros ar a crochadh Íosa Críos, agus nár fhás sé ó shin i leith.

Tá míniú tugtha sa seanchas ar thréith shíorghlas an chuilinn. Chuaigh Íosa i bhfolach i gcrann troim agus na hIúdaigh ar a thóir. D’oscail duilliúr an troim agus chonaic siad é. Theith Íosa, agus chuaigh sé faoi chrann cuilinn. Dhún na duilleoga timpeall air, chlúdaigh an crann é, agus d’éirigh leis éalú. Ó sin i leith, bíonn an trom ar an gcrann deiridh a chuireann bileoga amach san earrach agus an chéad chrann a chailleann iad sa bhfómhar. Mar chomhartha buíochais don chuileann ar an gcúnamh seo a thug sé do Mhac Dé, tá an crann beannaithe le caora dearga agus fanann sé glas i gcaitheamh na bliana.