Blúiríní: Seanchas | Plandaí na hÉireann

Stair Seanchas

An tIúr

Taxus baccata

Is ón iúr a fuair na hEoghnachta, an treabh a bhí i réim i gCúige Mumhan ón 5ú céad go dtí an Mheánaois, a n-ainm. Is uathu seo a tháinig an t-ainm Eoghan nó Eoin. Thug sean-Ghaeil na hÉireann urraim don iúr (ibar) agus áiríodh an crann i measc uaisle na coille (airig fedo) sa bhFéineachas. Is cosúil gur bronnadh an stádas seo ar an iúr mar gheall ar dhéantáin éagsúla a dhéantaí le hadhmad an chrainn.

Blúiríní an phlanda seo →

Seanchas Bile

An Dair Ghaelach

Quercus petraea

Is crann aitheanta i seanchais na nGael í Eo Mugna—crann le géaga chomh fada sin go bhféadfadh míle duine dul i bhfoscadh fúthu. Cé go gceapfá ón ainm gur iúr (Taxus baccata) a bhí ann, deirtear gur dair a bhí in Eo Mugna, ach ceann draíochta, a raibh dearcáin, úlla, agus collchnónna mar thorthaí air.

Blúiríní an phlanda seo →

Éiceolaíocht Gnáthóg Lonnaíocht Seanchas Mallacht

An Trom

Sambucus nigra

Fásann an trom go maith in áiteanna ina bhfuil an chréafóg saibhrithe le nítrigin, go minic ó fhuíoll daoine nó ainmhithe. Mar sin, is timpeall ar fhothracha go minic a fheictear an sceach ag fás. Is amhlaidh a bhíonn sé le neantóga, planda eile a thaitníonn nítrigin leo. Deirtear faoi áiteanna mar seo, de réir údar ón 9ú haois, “Trí comartha ldthraig mallachtan: tromm, tragna, nenaid”, (trí chomhartha d’áit mallaithe: trom, traonach, neantóg).

Blúiríní an phlanda seo →

Seanchas Breatain Albain

An Péine Albanach

Pinus sylvestris

Is beag béaloidis a bhaineann leis an bpéine Albanach sa mBreatain. Deirtear go gcuirtí iad ag pointí ar leith ar bhóithre, le go mbeidís (mar gheall ar dhuilliúr síorghlas, feiceálach an chrainn) in ann feidhmiú mar mharcóirí bealaigh. In Albain, tugtar Cláirseach nan Craobh air an bpéine, mar gheall ar an bhfuaim a dhéanann an ghaoth sna duilleoga spíonlacha.

Blúiríní an phlanda seo →

Seanchas Faithní Leigheas Faithní

An Fhearnóg

Alnus glutinosa

D’úsáidtí coirt na fearnóige chun faithní a leigheas i gCo. na Gaillimhe. Bhí an úsáid chéanna á baint as an bhfearnóg i Sasana—sa gcás sin bhailídís an líon céanna bachlóga ón gcrann agus a bhí faithní le leigheas agus chuiridís sa talamh iad. Ní léir go bhfuil aon cheo speisialta sa bhfearnóg chun faithní a leigheas — is iomaí planda eile atá luaite mar leigheas d’fhaithní - an crann creathach, an fhéithleog (Lonicera periclymenum) , an fhuinseog, agus an draighean (Prunus spinosa) ina measc.

Blúiríní an phlanda seo →

Seanchas Críostaíocht

An Leamhán Sléibhe

Ulmus glabra

Ní léir go bhfuil an oiread sin seanchais faoin leamhán sléibhe agus atá faoi chrainn dhúchasacha eile. Deirtear go raibh leamhán mór, le stoc cuasach, ag fás i gCluain Mhic Nóis, agus gur sa stoc a cuireadh taisí na manach i bhfolach nuair a rinneadh ruathar ar an mhainistir. Ach nuair a chuaigh na manaigh ar ais tar éis an ruathair chun na taisí a thógáil ar ais arís, bhí siad slogtha ag an gcrann.

Blúiríní an phlanda seo →

Seanchas Bretha Comaithchesa

An Péine Albanach

Pinus sylvestris

Ní léir go bhfuil mórán béaloidis faoin bpéine Albanach in Éirinn, is dóigh mar go bhfuil an oiread sin ama caite ó bhí an tír brataithe ag an gcrann. Áiríodh an péine mar cheann de na airig fedo (uaisle na coille) sa bhFéineachas, mar gheall ar chomh tábhachtach a bhí roisín an chrainn chun adhmad a chaomhnú agus chun cosaint a thabhairt do bháid.

Blúiríní an phlanda seo →

Leigheas Crithgalar Sciaitíce purgóid Pianmhúchán Créachtaí Fualbhrostach Seanchas Taibhsí Ainsprideanna

An Meas Torc Allta

Hypericum androsaemum

D’úsáidtí an meas torc allta ar Mhór-roinn na hEorpa mar phianmhúchán, mar phurgóid, chun sciaitíce a bhainistiú, agus mar chóireáil ar an gcrithgalar. D’úsáidtí é freisin chun créachtaí a ghlanadh agus mar fhualbhrostach, ach ní léir go bhfuil an oiread sin fianaise gur úsáideadh sa gcaoi sin an planda sa mBreatain ná in Éirinn. Ach d’úsáidtí duilleoga triomaithe na luibhe i gContae Chiarraí mar leigheas ar bhreoiteachtaí difriúla, chomh maith le chun an ruaig a chur ar thaibhsí agus ainspridí.

Blúiríní an phlanda seo →

Seanchas

An Fhuinseog

Fraxinus excelsior

Deirtear go minic nach ndófaidh craobhacha fuinseoga ó chrainn a fhásann in aice le tobar beannaithe. B’fhéidir go bhfuil údar praiticiúil ann leis an scéal seo a scaipfidh i measc an phobail. Is iondúil go luaitear go mbíonn baint ag an gcrann le leigheas nó le cumhachtaí an tobair, agus luíonn sé le réasún nach mbeifeá ag iarraidh go mbreathnódh daoine ar an gcrann beannaithe mar ábhar breosla.

Blúiríní an phlanda seo →

Seanchas ádh

An Meas Torc Allta

Hypericum androsaemum

I Sasana agus sa bhFrainc, mar chomhartha ádh, chuirtí duilleoga triomaithe ón meas torc allta i mBíoblaí sa 19ú haois.

Blúiríní an phlanda seo →

Seanchas Bretha Comaithchesa

An Feoras

Euonymus europaeus

Áiríodh an feoras in aicme íseal na coille, na fodla fedo, in éineacht le leithéidí an trom agus an chaithne, ach níl mórán béaloidis faoin bhfeoras in Éirinn. Níl sé seo amhlaidh in áiteanna eile. Is meafair é do chailliúint an tsoineantais, i mbéaloideas mhór-roinn na hEorpa, méar a phriocadh trí thimpiste ar fearsaid an fheorais.

Blúiríní an phlanda seo →

Seanchas ádh Mí-ádh

An tAiteann Gallda

Ulex europaeus

In áiteanna in Éirinn, thugadh an buachaill is sine sa teach craobh aitinn isteach Oíche Bhealtaine agus d’fhágtaí faoi rachtaí an dín é ar feadh bliana le go mbeadh rath agus ádh ar an teaghlach. Deirtear go raibh mí-ádh ag baint leis an aiteann in Éirinn freisin. In áiteanna eile is ag troid ar feadh bliana a bheidh muintir an tí i dá dtabharfaí aiteann isteach sa teach Oíche Bhealtaine — moladh sceach gheal a thabhairt isteach más ádh (agus síocháin) a bhí de dhíth.

Blúiríní an phlanda seo →

Seanchas Crann Ceirteach

An Seiceamóir

Acer pseudoplatanus

Cé gur fuinseoga agus sceacha geala a bhí i bhformhór na gcrann ceirteach in Éirinn, is seiceamóir a bhí sa gcrann ceirteach i gCluain Eidhneach, Co. Laoise. Dhearfadh duine paidir nó dhéanaidís mian a chur in iúl, sula gcrochtaí píosa d’éadach ar an gcrann. Ach tháinig athrú ar iompar an phobail agus in áit éadach a chrochadh ar an gcrann, bhíodar ag bualadh boinn inti sna 1990idí, nó gur bhásaigh an crann le nimhiú miotail in 1994.

Blúiríní an phlanda seo →

Seanchas ádh Mí-ádh

An Sceach Gheal

Crataegus monogyna

Bhí ádh agus mí-ádh ag dul don sceach gheal. Ba droch-chomhartha é craobh den sceach a thabhairt isteach sa teach i mBaile Uí Dhuinn, Co. Chiarraí, go háirithe agus é faoi bhláth. Ach Lá Bealtaine i gCeann Trá sa gcontae céanna thugtaí an sceach gheal isteach, d'fhuichtaí é, agus thugtaí an leacht d'ainmhithe dá mbeadh galar orthu.

Blúiríní an phlanda seo →

Seanchas Collóireacht

An Coll

Corylus avellana

Tá an ainm an choill le feiceáil sa bhfocal ‘collóireacht’, an phisreog a bhí (agus atá fós) ann chun uisce a aimsiú faoi thalamh. D’úsáidtí gabhlóg coill (géag coill le gabhal ann) leis an uisce a aimsiú. Ní uisce amháin a d’aimseofá le gabhlóg choill. Bhí collóir críonna ó Chontae Liatroma in ann gual, ór, agus fiú ola a aimsiú, ag brath ar cén treo a bhogadh an ghabhlóg.

Blúiríní an phlanda seo →

Seanchas Críostaíocht

An Roithleog

Myrica gale

Bhreathnaítí ar an roithleog mar phlanda beannaithe in Éirinn. Tá sé sa seanchas gur chuir Dia mallacht ar an roithleog mar gur as adhmad na sceiche a déanadh an chros ar a crochadh Íosa Críos, agus nár fhás sé ó shin i leith.

Blúiríní an phlanda seo →

Seanchas Mí-ádh

An Fhuinseog

Fraxinus excelsior

Tá scéal ann faoi ghabha a rinne iarracht fuinseog, a bhí ag fás in aice le tobar beannaithe a ghearradh go talamh. Nuair a chuaigh sé suas sa gcrann le craobh a ghearradh, chonaic sé go raibh a theach trí thine. Ach nuair a rith sé abhaile, ní raibh tine le feiceáil. Trí huaire a tharla sé seo, agus ar an tríú huair shocraigh sé coinneáil leis agus an chraobh a ghearradh, ag ceapadh nach mbeadh a theach trí thine. Nuair a chuaigh sé abhaile, bhí a theach dóite go talamh.

Blúiríní an phlanda seo →

Seanchas Draíocht

An Sceach Gheal

Crataegus monogyna

Is ag fás leo féin a bhíodh crainn go minic mar go raibh faitíos ar dhaoine iad a ghearradh. Bhí draíocht agus siombalachas an chrainn chomh mór in aigne an phobail gur cuireadh bóithre nua ar mhalairt treo chun gearradh na gcrann a sheachaint.

Blúiríní an phlanda seo →

Stair Seanchas ádh Nollaig

An Cuileann

Ilex aquifolium

Ceaptar gur tosaíodh ag úsáid craobhacha an chuilinn le linn féile Saturnalia na Rómhánaigh, seachtain de dhamhsa agus ceol a bhí ar siúil le linn ghrianstad an gheimhridh. Nuair a tháinig féile na Nollag i gcomharba ar Saturnalia, coinníodh leis an gcleachtas, agus chuirtí cuileann agus eibheann ar fhuinneoga agus ar leac an dorais le linn na féile. Is chun ádh a thabhairt don teaghlach a dhéantaí é, ach níor mhór a bheith cúramach mar, de réir taifead i mBailiúchán na Scol ó Mhaigh Eo, “má thuiteann an eidhneán agus an cuileann beidh droch-rath ar an teach go ceann bliana.”

Blúiríní an phlanda seo →

Seanchas Cos Leigheas Cos

An Coll

Corylus avellana

Bhí cumhachtaí leighis ag an gcoll: “téirigh amach le láidhe ag rómhair faoi chrann coll, agus déanfaidh sé leas do'n chos” a moltar i gContae na Gaillimhe do chois tinn.

Blúiríní an phlanda seo →

Seanchas Leigheas Droim Buíochán Borrphéist Nimh

An tIúr

Taxus baccata

Is iomaí tagairt atá sa seanchas faoi chontúirt an iúir d’ainmhithe agus do dhaoine, agus maraíodh asail, capaill, agus beithígh tar éis dóibh na duilleoga a ithe. Deirtear i Bailiúchán na Scol gur níos mó contúirte a bhí sna géaga tite, agus is fíor go bhfanann an nimh i ngéaga atá bainte ar feadh míonna. Cheapfá nach mbeadh aon chógas leighis i gcrann chomh nimhneach, ach tá an t-iúr luaite mar leigheas ar bhorrphéist agus buíochán, agus an rúta do dhroim tinn.

Blúiríní an phlanda seo →

Seanchas Mí-ádh Bolgach Ceimiceáin

An Sceach Gheal

Crataegus monogyna

Ceaptar go raibh baint ag boladh na mbláthanna leis an mí-ádh a bhí leis an sceach gheal. Is trímheitiolaimín sna bláthanna—an ceimiceán a chruthaítear nuair a lobhann éisc agus feoil—is cúis leis an mboladh ar leith atá ag na bláthanna. I Londain, rinne daoine comparáid idir an drochbholadh seo agus an galar marfach, an bholgach. In ainneoin an bholaidh, thabharfadh daoine in Éirinn na bláthanna isteach sa teach ar Lá Bealtaine agus choinnídís ann iad ar feadh míosa. Ar Lá Bealtaine, freisin, shádh siad géaga na sceiche gile i gcréafóg na ngarrantaí chun na barraí a chosaint.

Blúiríní an phlanda seo →

Seanchas Tobar

An Fhuinseog

Fraxinus excelsior

Bhíodh nasc idir fuinseoga agus toibreacha beannaithe. I staidéar amháin, chonacthas gur fuinseoga a bhí in 75 crann as 210 a d’fhás in aice le toibreacha beannaithe. Is í an sceach gheal (Crataegus monogyna) an crann ba choitianta a d’fhás in aice leo. Ní hé sin le rá gur cuireadh na crainn sin d’aon turas ag na suíomhanna sin. Is iad an fhuinseog agus an sceach gheal na crainn is coitianta sa tír agus bheifeá ag súil gurb iad a bheadh ag fás in aice le tobar beannaithe, nó sainchomhartha tíre eile.

Blúiríní an phlanda seo →

Seanchas Deilgní

An Draighean

Prunus spinosa

De réir an tseanchais, beidh turas slán go Meiriceá ag an té a thabharfas leo dealg ó dhraighean atá ag fás in aice le tobar beannaithe i dTulaigh Mhic Aodháin, Co. na Gaillimhe.

Blúiríní an phlanda seo →

Seanchas Mí-ádh Críostaíocht

An Roithleog

Myrica gale

Chaithfí a bheith cúramach ag láimhseáil na roithleoige. Tá sé ráite go raibh mí-ádh ag dul don sceach mar gur craobhacha den roithleog a úsáideadh chun Íosa Críost a bhualadh agus é ar a bhealach chuig a chéasadh.

Blúiríní an phlanda seo →

Seanchas Leigheas neascóidí

An Fheá

Fagus sylvatica

Is beag béaloidis a bhaineann leis an bhfeá. Bheifeá ag súil go mbeadh sé seo amhlaidh in Éirinn, mar gur le déanaí a tháinig an crann chuig an oileán seo. Ach tá sé seo fíor freisin sa mBreatain, áit a raibh an crann leis na mílte bliain. Seachas go mbaintí úsáid i Sasana as na bachlóga duilleoige le cóir leighis a chur ar neascóidí nó fíocais, níl aon taifead eile d’úsáid na feá mar leigheas ar na hoileáin seo.

Blúiríní an phlanda seo →

Seanchas Cosaint in aghaidh Oilc

An Fhuinseog

Fraxinus excelsior

Maraon le crainn eile a cheaptaí go raibh cumhachtaí ag baint leo, d’úsáid daoine fuinseoga chun iad a chosaint freisin. Dhóití adhmad na fuinseoige chun an ruaig a chur ar an diabhal, agus ba chosaint í slat fuinseoige in aghaidh oilc.

Blúiríní an phlanda seo →

Seanchas Deilgní Críostaíocht Dreoilín

An Cuileann

Ilex aquifolium

Tá ceangal idir dhath caora an chuilinn agus na duilleoga deilgneacha le fuil agus coróin deilgne Íosa sa gCríostaíocht. Bhaintí úsáid as an gcuileann, freisin, ar lá le Stiofáin, nuair a théadh daoine amach le dreoilín marbh ceangailte le píosa cuilinn ag bailiú airgid chun an dreoilín a chur.

Blúiríní an phlanda seo →

Seanchas Cosaint in aghaidh Oilc

An Caorthann

Sorbus aucuparia

Chuirtí craobhacha an chaorthainn ar leic na bhfuinneog agus na doirse le linn Lá Bealtaine le cosaint a thabhairt don teaghlach.

Blúiríní an phlanda seo →

Seanchas Cosaint in aghaidh Oilc Síoga

An Coll

Corylus avellana

Bhí cáil ar an gcoll mar chrann a bhí cumhachtach. Ceapadh nach bhféadfadh na ‘daoine maithe’ aon dochar a dhéanamh do dhuine a bheadh maide coill (nó burla de ghéaga)ina lámh acu.“Is ceart maide choll a bheith i na láimh ag aoinne dul amach san oidhche, mar má buaileann aon droch nídh leat, cuirfidh an coll an rith ortha.”

Blúiríní an phlanda seo →

Seanchas Bile Críostaíocht

An tIúr

Taxus baccata

Bhreathnaítí ar an iúr mar chrann láidir, cumhachtach, contúirteach, agus tá miotaseolaíocht aige nach bhfuil ag mórán crann eile. Tugann dán ón 6ú céad Dia dronbhalc (láidir) ar Eo Rosa, crann iúir i Seanleithghlinn, Contae Cheatharlach. De réir an tseanchais, shantaigh na naoimh ag an am adhmad an chrainn le séipéal a thógáil, agus thosaíodar ag guí le go leagfaí é. Cé gur bhog guí na naomh eile na fréamhacha, níor éirigh ach le paidreacha Naomh Laisrén an crann a leagan. Nuair a thit sé roinneadh na craobhacha i measc na naomh in Éirinn, agus d’úsáid Naomh Mholing iad chun díon a chur ar shéipéal ar shuíomh mhainistreach Mholing i gContae Cheatharlach.

Blúiríní an phlanda seo →

Stair Seanchas

An Castán

Castanea sativa

Tá seanchas sa mBreatain agus in Éirinn faoin Armáid Spáinneach agus an castán. Bhíodh na cnónna castáin ag mairnéalaigh Spáinneacha leis an ngalar scorbha a sheachaint. Deirtear gur ó phócaí mairnéalaigh Spáinneacha a tógadh na cnónna as a d’fhás na castáin i Croft Castle, i Herefordshire Shasana, agus gur leagtha amach mar a bhí na báid Spáinneacha agus iad ar an ionsaigh atá na crainn curtha ansin. Deirtear freisin gur ó chnó castáin, a bhí curtha le mairnéalach Spáinneach a bhí san Armáid agus a bádh amach ó chósta na hÉireann, a d’fhás castán aitheanta eile i reilig Charn an Chaistil, Co. Aontroma.

Blúiríní an phlanda seo →

Seanchas Stoc

An Fhuinseog

Fraxinus excelsior

Is díol spéise é an méid crann fuinseoige sa seanchas a raibh stoc toll acu. Bhí cuid acu chomh mór sin go raibh daoine in ann dul isteach iontu. Dheireadh an sagart Aifreann ó stoc chrann fuinseoige i gCora Droma Rúisc, Contae Liatroma. Bhí ceann eile sa tSeanchill, Contae Thiobraid Árann, a bhí chomh mór sin go bhféadfadh cúigear maireachtáil taobh istigh den chrann. Chodlaíodh Naomh Colm Cille sa bhfuinseog sa Leac Dhearg, Contae na Gaillimhe, de réir seanchais na háite. Dheirtí freisin go ndúnadh an crann ag meán oíche. Bhí scéal eile as Inis, Contae an Chláir, faoi bhuachaill óg a chuaigh ag tóraíocht adhmaid le camán a dhéanamh. Dhún an crann isteach air, agus bhí ar dhaoine an crann a ghearradh chun é a scaoileadh saor.

Blúiríní an phlanda seo →

Stair Seanchas

An Castán

Castanea sativa

Tá dhá chrann castáin ag fás in áit ar a dtugtar Cranmore, ar Bhóthar Uí Mhaoileoin i ndeisceart Bhéal Feirste. Thugtaí Orange Grove ar an áit roimhe sin mar go ndeirtí go raibh na castáin atá ann chomh mór sin, in 1690, go raibh Liam Oráiste in ann foscadh a thabhairt dá chapaill fúthu. Ba leis an luibheolaí aitheanta, John Templeton (1766-1825), an suíomh ina dhiaidh sin. Bhí sé báúil do na hÉireannaigh Aontaithe agus d’athraigh sé ainm na háite ó Orange Grove go Cranmore (Crann Mór).

Blúiríní an phlanda seo →

Seanchas Bile

An Fhuinseog

Fraxinus excelsior

Is crainn fhuinseoige a bhí i dtrí cinn de chúig chrann finscéalacha: Bile Tortan, a leagadh in 600 AD; Craobh Dhaithí a d’fhás i bhFir Bhile, Contae na hIarmhí; agus Bile Uisnigh, a d’fhás in Uisneach, Contae na hIarmhí. Crann iúir (Taxus baccata) a bhí in Eo Rosa, agus maítear gur speiceas de chrann darach (cé go bhfuil eo san ainm) a bhí in Eo Mugna.

Blúiríní an phlanda seo →

Seanchas Cosaint in aghaidh Oilc

An Caorthann

Sorbus aucuparia

Chuirtí an caorthann go minic timpeall ar thithe cónaithe chun cosaint a thabhairt don teaghlach in aghaidh oilc, agus is minic a fheictear an crann fós ag fás timpeall ar fhothracha in iarthar na tíre.

Blúiríní an phlanda seo →

Seanchas Mí-ádh

An tIúr

Taxus baccata

Tá mí-ádh luaite leis an iúr. De réir tagairt i mBailiúchán na Scol, ó Bhéal a Mhuirthid, Contae Mhaigh Eo, éagfaidh clann an té a bhfuil iúr ag fás ar a gcuid talún, agus gur chóir an crann a bhaint sula dtarlaíonn a leithéid. Más fairsing a bhí an phisreog seo, ní haon ionadh é nach bhfuil an t-iúr chomh coitianta in Éirinn agus a bhí.

Blúiríní an phlanda seo →

Seanchas Críostaíocht

An Cuileann

Ilex aquifolium

Tá míniú tugtha sa seanchas ar thréith shíorghlas an chuilinn. Chuaigh Íosa i bhfolach i gcrann troim agus na hIúdaigh ar a thóir. D’oscail duilliúr an troim agus chonaic siad é. Theith Íosa, agus chuaigh sé faoi chrann cuilinn. Dhún na duilleoga timpeall air, chlúdaigh an crann é, agus d’éirigh leis éalú. Ó sin i leith, bíonn an trom ar an gcrann deiridh a chuireann bileoga amach san earrach agus an chéad chrann a chailleann iad sa bhfómhar. Mar chomhartha buíochais don chuileann ar an gcúnamh seo a thug sé do Mhac Dé, tá an crann beannaithe le caora dearga agus fanann sé glas i gcaitheamh na bliana.

Blúiríní an phlanda seo →

Seanchas Tobar Uisce Beannaithe

An Bheith Chlúmhach

Betula pubescens

Tá cáil ar thobar amháin, i mBáinseach Thiobrad Árann, atá timpeallaithe ag beitheanna. De réir an tseanchais áitiúil, ní dhóigh adhmad na gcrann seo agus ní fhiuchadh uisce an tobair. Is leigheas do ghalracha agus tinnis éagsúla an t-uisce, ach é a ól.

Blúiríní an phlanda seo →

Seanchas Tintreach

An Fhuinseog

Fraxinus excelsior

Deirtear go mbuaileann tintreach an fhuinseog sula mbuaileann sé aon chrann eile. In iontráil amháin ó Bhailiúchán na Scol, luaitear gur maraíodh 17 beithíoch nuair a bhuail tintreach fuinseoige iad in 1911 i gContae na Mí. De réir scéala eile bhuail tintreach fuinseog a bhí in aice tí. Dar leis an scéalaí, lean an tintreach fréamhacha an chrainn, a chuaigh faoin teach, agus aníos arís agus isteach sa teach ina phléasc. (Níl aon fhianaise ann go bhfuil crainn ar leith, an fhuinseog san áireamh, níos leochailí, ná níos mealltaí, do thintreach).

Blúiríní an phlanda seo →

Seanchas ádh Mí-ádh Cosaint in aghaidh Oilc

An Draighean

Prunus spinosa

Deirtí go dtabharfadh sail éille (maide siúil) draighin cosaint in aghaidh an oilc. Sheachnódh na daoine maithe an duine le maide draighin ina lámh acu. Ach, cosúil le crainn dhúchasacha eile, d’fhéadfadh an draighean maitheas nó olc a dhéanamh. Cosúil leis an sceach gheal in Éirinn, níor chóir craobh draighin atá faoi bhláth a thabhairt isteach faoi dhíon an tí i Sasana.

Blúiríní an phlanda seo →

Seanchas Cosaint in aghaidh Oilc Ainmhithe

An tAiteann Gallda

Ulex europaeus

Níl an oiread sin béaloidis faoin aitinn agus a bheifí ag súil leis, i bhfianaise an méid úsáide a bhaintí as an sceach. Lastaí craobh aitinn agus chuirtí faoi útha na bó é Oíche Bealtaine le cosaint a thabhairt don ainmhí ón olc. In áiteanna eile thiomáintí beithígh idir dhá chraobh lasta (thugtaí scotháin orthu), nó bhuailtí na hainmhithe leo. B’fhéidir gur aiteann a úsáideadh mar go bhfuil sé níos inlasta ná craobhacha sceacha eile, mar gheall ar na géaga feoite a bhíonn ar an gcraobh.

Blúiríní an phlanda seo →

Seanchas Tréithe Stoc

An Fhuinseog

Fraxinus excelsior

Ba léir go raibh fuinseoga móra agus ársa níos fairsinge ná mar atá anois, ach chuile sheans nach raibh ceann ar bith acu chomh mór leis an bhfuinseog a bhí, luath san 19ú haois, 13 m timpeall an stoic agus a raibh scoil bheag istigh ann. De réir taifid i gClár na gCrann, bhí an crann imithe i 1910.

Blúiríní an phlanda seo →

Seanchas Cosaint in aghaidh Oilc

An Caorthann

Sorbus aucuparia

Bhí cáil ar an gcaorthann in Éirinn mar chrann osnádúrtha le cumhachtaí a thug cosaint in aghaidh rudaí olca (deamhain, cailleacha agus a leithéid). B’fhéidir go raibh baint ag dath dearg na gcaora leis seo—ceapadh gur dath maith a bhí ann mar chosaint in aghaidh oilc.

Blúiríní an phlanda seo →

Seanchas Toradh Ceiltigh

An Coll

Corylus avellana

Deirtear, i mbéaloideas na gCeilteach, go raibh eolas na cruinne sna craobhacha a bhí ar an gcéad choll, a d’fhás in aice le tobar an eolais. Is nuair a d’ith an bradán feasa cnónna a thit ón gcrann isteach sa tobar a shealbhaigh an t-iasc sin eolas na cruinne.

Blúiríní an phlanda seo →

Seanchas Na Fianna

An Chaithne

Arbutus unedo

Tá teacht na caithne go hÉirinn luaite sa mbéaloideas. Chas Oisín agus na Fianna leis na Tuatha Dé Danann in aice le Loch Léin i gCill Airne. I measc na nithe a thugadar leo ón Tír Tairngre (an áit as ar tháinig na Tuatha Dé Danann) bhí “cnó corcra agus ubhla caithne agus caora cumhra”.

Blúiríní an phlanda seo →

Seanchas Mí-ádh

An Fhearnóg

Alnus glutinosa

Bhí mí-ádh ag dul don duine a théadh thar fhearnóg, agus b’fhearr don té an crann a sheachaint ar fad. Maítear go mb’fhéidir go raibh mí-ádh leis an gcrann seo mar gur bagairtí do thaistealaithe a bhí sna rógairí a bhíodh sna háiteanna fliucha céanna inar fhás fearnóga.

Blúiríní an phlanda seo →

Seanchas Mí-ádh

An Fhearnóg

Alnus glutinosa

Athraíonn dath an adhmaid go dearg-oráiste nuair a ghearrtar é. Ceaptar go bhfuil baint ag dath fola an adhmaid leis an mí-ádh seo atá ag dul don chrann, agus b’fhéidir gur míniú é go bhfuil an crann agus an cogadh comhchiallach sa mbéaloideas.

Blúiríní an phlanda seo →

Seanchas Crann Ceirteach Cosaint in aghaidh Oilc

An Fhuinseog

Fraxinus excelsior

Is fuinseoga a bhí i gcuid de na crainn cheirteacha in Éirinn (ba sceacha geala a bhformhór acu). Is minic gur timpeall ar thoibreacha beannaithe a bhíodh siad seo ag fás. Dhearfadh duine paidir nó dhéanaidís mian a chur in iúl, sula gcrochtaí píosa éadaigh ar an gcrann. Maítear nach ofrálacha a bhí sna héadaí seo, ach gur bealach siombalach a bhí ann chun fáil réidh le pé imní, tinneas, nó olc a bhí ag cur as don té a chroch iad.

Blúiríní an phlanda seo →

Seanchas Stair Logainmneacha

An Fionncholl Gaelach

Sorbus hibernica

Tá fianaise ann go raibh adhmad an fhionnchoill in úsáid mar bhreosla tine os cionn 4,000 bliain ó shin. Ach ní léir go bhfuil mórán béaloidis faoin gcrann in Éirinn, b’fhéidir mar nach raibh sé ariamh chomh fairsing sin. Níl ainm an chrainn coitianta i measc logainmneacha na tíre ach an oiread. Áiríodh an crann i measc na fodla fedo, an aicme crann is ísle, rud a léiríonn go mb’fhéidir nach raibh luach an-ard ag an gcrann i measc phobal na tíre.

Blúiríní an phlanda seo →

Seanchas Críostaíocht Mí-ádh Ainmhithe

An Cuileann

Ilex aquifolium

Bhí lámh ag an gcuileann i gcéasadh an Tiarna, dar le muintir Thír Chonaill. Deirtear gurbh as crann cuilinn a rinneadh an chrois ar a céasadh an slánaitheoir, agus nár cheart ainmhí ar bith a bhualadh le slat cuilinn. Tá an mí-ádh céanna leis an gcrann i gContae an Chláir — má bhuailtear duine (duine óg, is dócha) le bata cuilinn, ní fhásfaidh siad níos mó.

Blúiríní an phlanda seo →

Clibeanna: Seanchas

Fochlibeanna

Stádas: Gach Planda

An tIúr

An Dair Ghaelach

An Trom

An Péine Albanach

An Fhearnóg

An Leamhán Sléibhe

An Péine Albanach

An Meas Torc Allta

An Fhuinseog

An Meas Torc Allta

An Feoras

An tAiteann Gallda

An Seiceamóir

An Sceach Gheal

An Coll

An Roithleog

An Fhuinseog

An Sceach Gheal

An Cuileann

An Coll

An tIúr

An Sceach Gheal

An Fhuinseog

An Draighean

An Roithleog

An Fheá

An Fhuinseog

An Cuileann

An Caorthann

An Coll

An tIúr

An Castán

An Fhuinseog

An Castán

An Fhuinseog

An Caorthann

An tIúr

An Cuileann

An Bheith Chlúmhach

An Fhuinseog

An Draighean

An tAiteann Gallda

An Fhuinseog

An Caorthann

An Coll

An Chaithne

An Fhearnóg

An Fhearnóg

An Fhuinseog

An Fionncholl Gaelach

An Cuileann