Blúiríní: Leigheas | Plandaí na hÉireann

Úsáid Súdaireacht Fíoghual Spórt Leigheas Pianmhúchán

An tSaileach Bhán

Salix alba

D’úsáidtí an tsaileach bhán ar fud na hEorpa chun pian a mhaolú mar gheall ar an salicin atá ann. Bhaintí úsáid as coirt an chrainn i gceird na súdaireachta freisin, agus dhéantaí fioghual as an adhmad an chrainn. Is as an gcineál saileach Salix alba var. caerulea a dhéantar an slacán cruicéid, chomh maith le huirlisí cistine agus canúnna.

Blúiríní an phlanda seo →

Ainmneacha Leigheas

An Meas Torc Allta

Hypericum androsaemum

Is iomaí úsáid a bhaintí as an meas torc allta mar luibh leighis. Is ón bhFraincis (tout-saine, a chiallaíonn leigheas ar gach rud) a thagann ainm Béarla an phlanda, tutsan, léiriú ar úsáid an phlanda mar chógas leighis.

Blúiríní an phlanda seo →

Leigheas Frithdhúlagrán

Lus Buí Mhanannáin

Hypericum calycinum

Maítear, ó thurgnaimh a rinneadh ar lucha, go bhfuil éifeacht frithdhúlagráin ag lus buí Mhanannáin atá chomh láidir le luibheanna Eoin Baiste eile, amhail lus na Maighdine Muire (Hypericum perforatum), agus go bhféadfaí é a úsáid go teiripeach i ndaoine.

Blúiríní an phlanda seo →

Leigheas Doightheacha

An Fhuinseog

Fraxinus excelsior

De réir iontráil i mBailiúchan na Scol ó chontae na Mí, ní gá ach tairne a bhuaileadh isteach i stoc fuinseoige le doightheacha (tinneas fiacaile) a leigheas.

Blúiríní an phlanda seo →

Leigheas Duáin Péisteanna Ainmhithe

An Ghiolcach Shléibhe

Cytisus scoparius

Leigheas do na duáin ab ea an ghiolcach shléibhe an fhraochóg (Vaccinium myrtillus), an cogal (Agrostemma githago), agus an giolcach shléibhe a bhruith le salann agus siúcra. D’óltaí an deoch chuile mhaidin ar feadh 9 lá i ndiaidh a chéile. Amhail an t-aiteann, thugtaí an ghiolcach shléibhe d’ainmhithe freisin le péisteanna agus galracha eile a leigheas.

Blúiríní an phlanda seo →

Leigheas Nimh purgóid Urlacach Spreagthach ae Míolta Gruaige Feithidicíd

An Feoras

Euonymus europaeus

In ainneoin go bhfuil an feoras nimhneach, bhaintí úsáid as na torthaí mar phurgóid, urlacach, agus spreagthach don ae. D'úsáidtí torthaí an chrainn (bácáilte agus púdar déanta astu) agus coirt an chrainn chun míolta gruaige ar chloigne gasúr a mharú in Éirinn. Scaipfeadh daoine na duilleoga púdaraithe i dtithe i Somerset, Shasana, mar fheithidicíd nádúrtha.

Blúiríní an phlanda seo →

Leigheas Duilleog Fiabhras Creathach

An Crann Cnó Capaill

Aesculus hippocastanum

Úsáideadh duilleoga an chrainn cnó capaill chun fiabhras creathach a leigheas in Éirinn, ach seachas sin ní léir go raibh mórán úsáid eile ag muintir an oileáin seo don chrann mar chógas leighis.

Blúiríní an phlanda seo →

Leigheas Fosú Nítrigine Fuiliú Buíochán Othrais Frithailse

An Leamhán Sléibhe

Ulmus glabra

Bhaintí i bhfad níos mó úsáide as an leamhán mar chógas leighis in Éirinn ná sa Bhreatain. Dhéantaí ungadh de choirt istigh (agus uaireanta duilleoga) an leamháin shléibhe. D’úsáidtí é go príomha chun at a laghdú, ach freisin le fuiliú a stopadh, buíochán a leigheas, agus mar chóir ar othrais agus ailse.

Blúiríní an phlanda seo →

Seanchas Cos Leigheas Cos

An Coll

Corylus avellana

Bhí cumhachtaí leighis ag an gcoll: “téirigh amach le láidhe ag rómhair faoi chrann coll, agus déanfaidh sé leas do'n chos” a moltar i gContae na Gaillimhe do chois tinn.

Blúiríní an phlanda seo →

Leigheas purgóid

An Paide Bréan

Rhamnus cathartica

Is purgóid iad caora an phaide bhréin (cosúil le caora an draighin fhearna). Is ón tréith seo a thagann an t-ainm Béarla purging buckthorn, agus an t-ainm eolaíoch cathartica. Bhíodh na caora ar díol ar mhargaí Bhaile Átha Cliath mar chógas leighis san 18ú aois, ach ní thógtar iad sa lá atá inniu ann.

Blúiríní an phlanda seo →

Leigheas Caoladóireacht Créachtaí Inite Mil

An Castán

Castanea sativa

Bhíodh an-tóir ag na Rómhánaigh ar mhil ó neachtar an chastáin, agus d’úsáidtí é chun cóireáil leighis a chur ar chréachtaí agus ar dhó craicne.

Blúiríní an phlanda seo →

Úsáid Ola Tarra Bláthola Cumhrán Leigheas Tarra Soiriáis Eachma Rosacea

An Péine Albanach

Pinus sylvestris

Dhéantaí ola lampaí as tarra péine freisin. D’úsáidtí tarra péine mar leighis a bhreoiteachtaí craicne, soiriáis, eachma, agus rosacea san áireamh. Déantar blátholaí, a úsáidtear i gcumhartheiripe, chomh maith le mar chomhábhair i gcumhráin agus gallúnacha, as adhmad na péine freisin.

Blúiríní an phlanda seo →

Leigheas Broincíteas íorpais Duáin Casacht Gúta

An tAiteal

Juniperus communis

Bhaintí úsáid as torthaí an aitil (iad a bhruith agus an sú a ól), mar leighis ar chasacht agus broincíteas, agus luaitear iad freisin mar chógas do bhreoiteachtaí amhail gúta, íorpais, agus galair dhuáin.

Blúiríní an phlanda seo →

Úsáid Duilleog Tabac Leigheas Peitil Duilleog Buinneach Ainéime

An Draighean

Prunus spinosa

Dhéantaí tae, síoróip agus sú as na peitil agus thógtaí é mar chógas leighis do bhuinneach, ainéime, agus breoiteachtaí eile. Chaití duilleoga triomaithe an draighin in ionad tobac i gContae Cheatharlach. Thugtaí Irish Tea air.

Blúiríní an phlanda seo →

Leigheas Scámhóga Póilió Roisín Fuiliú

An Péine Albanach

Pinus sylvestris

D’úsáidtí géaga an chrainn, fiuchta in uisce, chun faoiseamh a thabhairt do na scamhóga sa mBreatain agus cheaptaí go raibh cumhra an chrainn go maith dóibh siúd a bhí ag fulaingt le póilió. In Éirinn, bhaintí úsáid as roisín an chrainn le fuiliú méire a stopadh i gCill Mhantáin. Dhéantaí arán as coirt mhillte an chrainn sa gCríoch Lochlann.

Blúiríní an phlanda seo →

Leigheas Bagairt Ceimiteiripe Frithailse Ceimiceáin

An tIúr

Taxus baccata

Is alcalóidígh taicsín—ceimiceáin atá i ngach cuid den chrann seachas in aral an toraidh—iad na comhdhúile is cúis le nimh an iúir. Cé go bhfuil an nimh seo marfach, fritheadh amach go bhfuil na ceimicí seo in ann dochar a dhéanamh do chealla ailse. D’éirigh le heolaithe substaint ar a dtugtar paclitaxel a shintéisiú as an nimh a bhíonn san iúr Ciúin-Aigéanach (Taxus brevifolia) atá anois in úsáid i gceimiteiripe le cóir leighis a chur ar dhaoine atá ag fulaingt le hailse brollaigh, ailse ubhagáin, agus ailse scamhóg. Rinneadh sléacht ar chrainn iúir an domhain, an t-iúr coiteann san áireamh, chun an acmhainn seo a fháil sular éirigh le heolaithe na drugaí seo a shintéisiú.

Blúiríní an phlanda seo →

Leigheas Eachma Tae

An Bheith Chlúmhach

Betula pubescens

Is minic a luaitear i mBailiúchán na Scol coirt na beithe mar leigheas ar eachma an chraicinn. Déantar ceirnín de ar an gcraiceann nó bruitear in uisce é agus óltar an tae sin.

Blúiríní an phlanda seo →

Leigheas Fuil Sróine

An Trom

Sambucus nigra

Le fuil sróine a leigheas i gContae Chiarraí, chuirfeá an chréafóg faoi sceach troim ar an tsrón.

Blúiríní an phlanda seo →

Ainmneacha Leigheas

An Fhiúise

Fuchsia magellanica

Is ainmnithe don dochtúir Gearmánach agus saineolaí ar úsáid plandaí sa leigheas, Leonhart Fuchs (1501-1566), atá an fhiúise (cé nach bhfaca sé fhéin an planda riamh). Is tagairt do Chaolas Magellan, atá in aice le ceantar dúchais an phlanda, é magellanica.

Blúiríní an phlanda seo →

Leigheas Buíochán Péisteanna Dó-croí Casacht Slócht

An tAiteann Gallda

Ulex europaeus

Cheaptaí go raibh leigheas don bhuíochán san aiteann — bhruití na bláthanna agus d’óltaí an deoch. B’é an cógas céanna a bhí ann chun phéisteanna i ngasúir a leigheas, i gContae Shligigh. Dheirtí go raibh sé go maith do dhó croí an duilliúr óg a ithe agus coirt na sceiche a dhiúil i Loch Garman, agus bhí sú na mbláthanna (feochta i siúcra) go maith do chasacht i bPort Láirge. D’úsáidtí na bláthanna le fáil réidh le slócht i gContae Dhoire.

Blúiríní an phlanda seo →

Leigheas Heirne

An Fhuinseog

Fraxinus excelsior

Chun heirne a leigheas, scoiltfí stoc d’fhuinseog óg le poll nó bearna a dhéanamh ann a bheadh sách mór le go mbeadh an duine breoite in ann dul tríd. Chuirfí tríd an bpoll iad agus, tar éis roinnt paidreacha a rá, cheanglaítí an crann le chéile arís chun an poll a dhúnadh agus le go gcneasódh an crann. Ní fhéadfaí an chrann a ghearradh ná a bhaint nó thiocfadh an bhreoiteacht ar ais.

Blúiríní an phlanda seo →

Leigheas Buinneach Scornach Tinn Scorbha

An Caorthann

Sorbus aucuparia

Tá polaifeanóil i gcaora an chaorthainn, ceimiceáin le tréithe frithfhungasacha agus frithbhaictéareacha. Ní haon ionadh, mar sin, go mbaintí úsáid as na torthaí ar fud na hEorpa chun buinneach, scornach tinn agus scorbha a leigheas.

Blúiríní an phlanda seo →

Leigheas Scoilteacha Eachma Airtríteas

An Bheith Chlúmhach

Betula pubescens

Meascadh na duilleoga le tuirpintín chun scoilteacha a leigheas, agus, mar aon leis an eachma, feiceann eolaithe go bhfuil duilleoga na beithe in ann limficítí athlastacha (is iad is cúis le airtríteas réamatóideach) a cheansú sa gcorp.

Blúiríní an phlanda seo →

Leigheas Ainmhithe

An Roithleog

Myrica gale

D’úsáidtí an roithleog chun cúram a dhéanamh d'ainmhithe - chun fiabhras i gcapaill, péisteanna i mbeithígh, puchán ae i ngamhna, agus taomanna i madraí a leigheas.

Blúiríní an phlanda seo →

Leigheas Crithgalar Sciaitíce purgóid Pianmhúchán Créachtaí Fualbhrostach Seanchas Taibhsí Ainsprideanna

An Meas Torc Allta

Hypericum androsaemum

D’úsáidtí an meas torc allta ar Mhór-roinn na hEorpa mar phianmhúchán, mar phurgóid, chun sciaitíce a bhainistiú, agus mar chóireáil ar an gcrithgalar. D’úsáidtí é freisin chun créachtaí a ghlanadh agus mar fhualbhrostach, ach ní léir go bhfuil an oiread sin fianaise gur úsáideadh sa gcaoi sin an planda sa mBreatain ná in Éirinn. Ach d’úsáidtí duilleoga triomaithe na luibhe i gContae Chiarraí mar leigheas ar bhreoiteachtaí difriúla, chomh maith le chun an ruaig a chur ar thaibhsí agus ainspridí.

Blúiríní an phlanda seo →

Leigheas Ceimiceáin

An Dair Ghallda

Quercus robur

Níl aon fhianaise eolaíoch shoiléir fós ann go bhfuil leigheas i gcodanna na darach ar bhreoiteachtaí an duine. Cosúil le go leor plandaí eile, tá poilafeanóil éagsúla le fáil sa gcrann agus, cé go maítear go bhfuil maitheas sna ceimicí seo don chorp, níl aon fhianaise chrua ann fós go bhfuil éifeacht iontu.

Blúiríní an phlanda seo →

Seanchas Leigheas neascóidí

An Fheá

Fagus sylvatica

Is beag béaloidis a bhaineann leis an bhfeá. Bheifeá ag súil go mbeadh sé seo amhlaidh in Éirinn, mar gur le déanaí a tháinig an crann chuig an oileán seo. Ach tá sé seo fíor freisin sa mBreatain, áit a raibh an crann leis na mílte bliain. Seachas go mbaintí úsáid i Sasana as na bachlóga duilleoige le cóir leighis a chur ar neascóidí nó fíocais, níl aon taifead eile d’úsáid na feá mar leigheas ar na hoileáin seo.

Blúiríní an phlanda seo →

Seanchas Leigheas Droim Buíochán Borrphéist Nimh

An tIúr

Taxus baccata

Is iomaí tagairt atá sa seanchas faoi chontúirt an iúir d’ainmhithe agus do dhaoine, agus maraíodh asail, capaill, agus beithígh tar éis dóibh na duilleoga a ithe. Deirtear i Bailiúchán na Scol gur níos mó contúirte a bhí sna géaga tite, agus is fíor go bhfanann an nimh i ngéaga atá bainte ar feadh míonna. Cheapfá nach mbeadh aon chógas leighis i gcrann chomh nimhneach, ach tá an t-iúr luaite mar leigheas ar bhorrphéist agus buíochán, agus an rúta do dhroim tinn.

Blúiríní an phlanda seo →

Leigheas Fuiliú Croí Slaghdán

An Chaor Chon

Viburnum opulus

Sa Tuirc, úsáidtear na torthaí ón gcaor chon mar chógas leighis do bhreoiteachtaí amhail galar croí, brú fola ard, fuiliú, slaghdáin, agus diaibéiteas.

Blúiríní an phlanda seo →

Leigheas Beithígh

An Sceach Gheal

Crataegus monogyna

Ba leigheas a bhí sa sceach gheal ar an mbruinne dhearg, galar a bhuailfeadh beithígh san am atá caite. Chun an chóir cheart a thabhairt, dhéantaí codanna den sceach a bhruith agus an leacht a thabhairt don bhó.

Blúiríní an phlanda seo →

Leigheas Scoilteacha Plúchadh Súile Casacht Péisteanna

An Caorthann

Sorbus aucuparia

In Éirinn, d’úsáidtí duilleoga an chaorthainn, fiuchta in uisce, chun na scoilteacha a mhaolú, agus deirtear go raibh deatach na nduilleog dóite go maith don phlúchadh.Thógtaí an choirt do chasacht, agus na duilleoga mar cheirín do shúile tinne, agus d’ití na caora le fáil réidh le péisteanna.

Blúiríní an phlanda seo →

Leigheas Frithvíreasach Scornach Tinn Duáin Bruitíneach

An Roithleog

Myrica gale

D’úsáidtí an roithleog sa gCríoch Lochlann mar leigheas ar an víreas, Herpes zoster, agus léiríonn taighde go bhfuil tréithe frithvíreasacha ag an roithleog a thacaíonn leis sin. D'úsaidtí an planda in áiteanna eile do scornach tinn, do dheacrachtaí duáin, agus don bhruitíneach. Thugtaí sú an phlanda do ghasúir freisin leis an ruaig a chur ar phéisteanna.

Blúiríní an phlanda seo →

Leigheas Coirt Scornach Tinn Buinneach Othras Doightheacha Borrphéist

An Dair Ghallda

Quercus robur

D’fhiuchtaí coirt thriomaithe na darach agus dhéantaí craosfholcadh leis an leacht chun scornach tinn a leigheas. Bhí leigheas ann freisin don bhuinneach, d’othrais, agus do dhaitheacha i gceantair éagsúla ar fud na tíre. Is leigheas do phian sa mbolg a bhí sa gcoirt a ithe. Thugtaí an sú a bhí fágtha tar éis an choirt a bhruith do chapaill a bhí ag casacht. D’úsáidtí na duilleoga leis an ruaig a chur ar borrphéisteanna in Uíbh Fhailí.

Blúiríní an phlanda seo →

Leigheas Plúchadh Buinneach Támhachán Easuan Codladh

An Sceach Gheal

Crataegus monogyna

D’úsáidtí an sceach gheal chun cóir leighis a chur ar dhaoine freisin. D’úsáid daoine é chun plúchadh, buinneach, breoiteachtaí a bhain le máilín an domlais a leigheas, agus mar thámhachán d’easuan.

Blúiríní an phlanda seo →

Leigheas Scoilteacha Casacht Fuil Sróine Duáin Slaghdán ae Tinneas Cinn íorpais

An Ghiolcach Shléibhe

Cytisus scoparius

Cosúil leis an aiteann, is iomaí leigheas a cheaptaí a bhí sa ngiolcach shléibhe. De réir an tseanchais, bhí leigheas inti do chasacht, at (uisce bruite na nduilleog a ól), fuil sróine (tae an phlanda a ól), na duáin, scoilteacha (uisce feochta na nduilleog a chuimilt ar an gcorp), slaghdán, tinnis duáin agus ae (an fréamh a úsáid), pian sa mbolg, íorpais (in éineacht le caisearbhán (Taraxacum spp.) agus an t-aiteal (Juniperus communis), agus tinneas cinn.

Blúiríní an phlanda seo →

Leigheas Súile Bachlóga

An Fhuinseog

Fraxinus excelsior

Deirtear gur leigheas do shúile tinne iad bachlóga duilleog fuinseoige curtha in uisce.

Blúiríní an phlanda seo →

Leigheas ae Buíochán purgóid

An Draighean Fearna

Frangula alnus

Is purgóid iad codanna an chrainn seo, go háirithe an choirt agus na caora (cosúil leis an bpaide bréan). D’úsáidtí codanna an chrainn chun breoiteachtaí ae (buíochán, heipitíteas, agus ciorróis) a leigheas, freisin.

Blúiríní an phlanda seo →

Leigheas Caoladóireacht

An Fhearnóg

Alnus glutinosa

Luaitear an fhearnóg mar leigheas ar bhreoiteachtaí éagsúla—mar shampla, go raibh an choirt go maith do dhó craicne. B’fhéidir go raibh údar maith ag daoine codanna den fhearnóg a úsáid mar seo. Tá fianaise ann go bhfuil tréithe frithmhiocróbach ag an bplanda a chuidíonn leis an gcorp cneasú.Tá comhdhúile athlastacha faighte sa bhfearnóg, freisin, a d’fhéadfadh cabhrú le raon leathan breoiteachtaí.

Blúiríní an phlanda seo →

Seanchas Faithní Leigheas Faithní

An Fhearnóg

Alnus glutinosa

D’úsáidtí coirt na fearnóige chun faithní a leigheas i gCo. na Gaillimhe. Bhí an úsáid chéanna á baint as an bhfearnóg i Sasana—sa gcás sin bhailídís an líon céanna bachlóga ón gcrann agus a bhí faithní le leigheas agus chuiridís sa talamh iad. Ní léir go bhfuil aon cheo speisialta sa bhfearnóg chun faithní a leigheas — is iomaí planda eile atá luaite mar leigheas d’fhaithní - an crann creathach, an fhéithleog (Lonicera periclymenum) , an fhuinseog, agus an draighean (Prunus spinosa) ina measc.

Blúiríní an phlanda seo →

Úsáid Mil Nimh Leigheas Titimeas Craiceann

An Róslabhras

Rhododendron ponticum

Tá nimh i neachtar an róslabhrais, ar a dtugtar grayanotoxin, atá in ann mil a thruailliú má bhailíonn meachain é. Tugtar mad honey ar an mhil, agus éiríonn daoine tinn (meadhrán, fís doiléir, vertigo, tinneas cinn, ag cur allais, lagú) má itheann siad é. Bhí a fhios ag daoine faoi sa gcianaimsir, agus bhí fios acu freisin gur chógas leighis a bhí ann do bhreoiteachtaí éagsúla—thitimeas agus breoiteachtaí craicne. Tá an mhil in ann meisce a chur ar dhaoine freisin agus tógtar sa Tuirc é mar dhruga áineasa, cé go bhfuil sí in ann a bheith marfach.

Blúiríní an phlanda seo →

Úsáid Ceimiceáin Leigheas Frithailse Frith-Athlastacha

An Bheith Gheal

Betula pendula

Is í an chomhdhúil betulin a thugann an dath bán do choirt na beithe gile. Tá sé ar cheann de na chéad substaintí nádúrtha a eascraíodh ó phlandaí. Tá fianaise ann go bhfuil tréithe frithailse agus frith-athlastacha ag betulin, agus ceaptar go mbeadh sé éifeachtach chun cóir a chur ar shiada athlastacha.

Blúiríní an phlanda seo →

Leigheas

An tSaileach Rua

Salix cinerea fosp. oleifolia

Cé go bhfuil tréithe na sailí mar phianmhúchán aitheanta go heolaíoch, níl fianaise eolaíoch le gach úsáid a bhaintí as an gcrann. Luaiter go minic i mBailiúchán na Scol gur 'leigheas' do dhaoine maola í: "It is said if your head is bald, to make ointment by boiling the marrow of a bone and the bark of a black sally together. This is supposed to be rubbed on the head regularly and in a short time the hair will grow."

Blúiríní an phlanda seo →

Clibeanna: Leigheas

Fochlibeanna

Stádas: Gach Planda

An tSaileach Bhán

An Meas Torc Allta

Lus Buí Mhanannáin

An Fhuinseog

An Ghiolcach Shléibhe

An Feoras

An Crann Cnó Capaill

An Leamhán Sléibhe

An Coll

An Paide Bréan

An Castán

An Péine Albanach

An tAiteal

An Draighean

An Péine Albanach

An tIúr

An Bheith Chlúmhach

An Trom

An Fhiúise

An tAiteann Gallda

An Fhuinseog

An Caorthann

An Bheith Chlúmhach

An Roithleog

An Meas Torc Allta

An Dair Ghallda

An Fheá

An tIúr

An Chaor Chon

An Sceach Gheal

An Caorthann

An Roithleog

An Dair Ghallda

An Sceach Gheal

An Ghiolcach Shléibhe

An Fhuinseog

An Draighean Fearna

An Fhearnóg

An Fhearnóg

An Róslabhras

An Bheith Gheal

An tSaileach Rua